આદિવાસી પટ્ટામાં ચૂંટણી પૂર્વે રાજકીય ગરમાવો

ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસમાં આદિવાસી પટ્ટો હંમેશા સત્તાનું પ્રવેશદ્વાર રહ્યો છે. આગામી સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ વિસ્તારમાં જે પ્રકારે સમીકરણો બદલાઈ રહ્યા છે.

ગુજરાતના રાજકારણમાં જ્યારે પણ પરિવર્તન કે સત્તા ટકાવી રાખવાની વાત આવે છે, ત્યારે 'અંબાજીથી ઉમરગામ' સુધીનો આદિવાસી પટ્ટો કેન્દ્રસ્થાને હોય છે. ગુજરાત વિધાનસભાની ૧૮૨ બેઠકોમાંથી ૨૭ બેઠકો અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત છે, પરંતુ આ પટ્ટાનો પ્રભાવ ૪૦થી વધુ બેઠકો પર સીધો જોવા મળે છે. આગામી સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીના પડઘમ વાગી રહ્યા છે ત્યારે આ વખતે ગરમાવો માત્ર અમદાવાદ, સુરત કે રાજકોટ જેવા મહાનગરોમાં જ નહીં, પરંતુ ડાંગ, નર્મદા, તાપી અને દાહોદના જંગલોમાં પણ સંભળાઈ રહ્યો છે.

કોંગ્રેસની 'ઘર વાપસી' અને ભાજપનું 'ગૌરવ'

એક સમય હતો જ્યારે આદિવાસી પટ્ટો કોંગ્રેસનો અભેદ ગઢ ગણાતો હતો. પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં ભાજપે 'આદિવાસી ગૌરવ યાત્રા' અને વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ દ્વારા આ ગઢમાં મજબૂત ગાબડું પાડ્યું છે. હાલની સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો, કેટલાક મોટા આદિવાસી ચહેરાઓએ તાજેતરમાં કોંગ્રેસનો ખેસ ફરી ધારણ કર્યો છે. આ બદલાવ સૂચવે છે કે કોંગ્રેસ પોતાની ગુમાવેલી જમીન પાછી મેળવવા માટે આક્રમક રણનીતિ અપનાવી રહી છે. બીજી તરફ, ભાજપ સરકારના મંત્રીઓ અને સંગઠન સતત આ વિસ્તારોમાં પ્રવાસ કરીને વિકાસના કામોનું ભાથું પીરસી રહ્યા છે.

ચૈતર વસાવા: આદિવાસી રાજકારણનો નવો ચહેરો

આ વખતના રાજકારણમાં સૌથી મોટું 'એક્સ ફેક્ટર' આમ આદમી પાર્ટીના નેતા અને ડેડીયાપાડાના ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવા છે. તેઓ માત્ર એક પક્ષના નેતા તરીકે નહીં, પરંતુ આદિવાસી અસ્મિતાના આક્રમક રક્ષક તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. ચૈતર વસાવાએ જે રીતે સ્થાનિક સ્તરે નાના-મોટા નેતાઓને એક તાંતણે બાંધવાનું શરૂ કર્યું છે, તે ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંને માટે ચિંતાનો વિષય છે.

તાજેતરમાં તેમણે વિવિધ સ્થાનિક સંગઠનો સાથે બેઠકોનો દોર શરૂ કર્યો છે. આદિવાસી નેતૃત્વની એક ખાસિયત રહી છે કે જ્યારે જળ, જમીન અને જંગલ (Triple J) ના અધિકારોની વાત આવે છે, ત્યારે તેઓ પક્ષીય રાજકારણથી ઉપર ઉઠીને એક થઈ જતા હોય છે. ચૈતર વસાવા આ જ 'સામુદાયિક એકતા'ને પોતાની તાકાત બનાવી રહ્યા છે.

સ્થાનિક કનેક્ટની લડાઈ અને યુવા મતદાર

અત્યારની પરિસ્થિતિનું બારીકાઈથી મૂલ્યાંકન કરીએ તો જણાય છે કે આ વખતે લડાઈ 'હાઈટેક પ્રચાર' કરતા 'સ્થાનિક કનેક્ટ' પર વધુ છે.

• ભાજપ: તેમની પાસે સત્તાનું પીઠબળ, પેજ પ્રમુખનું સંગઠન અને અમર્યાદિત સંસાધનો છે.

• કોંગ્રેસ: તેમની પાસે વર્ષો જૂની કેડર અને આદિવાસી પરિવારો સાથેનો પરંપરાગત નાતો છે.

• આમ આદમી પાર્ટી: તેમની પાસે ચૈતર વસાવા જેવો ગ્રાઉન્ડ લેવલનો જોશીલો નેતા છે જે સીધો લોકોના પ્રશ્નો ઉઠાવે છે.

પરંતુ આ બધામાં સૌથી નિર્ણાયક પરિબળ 'આદિવાસી યુવા મતદાર' છે. આજનો આદિવાસી યુવાન સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય છે અને તે માત્ર વાયદાઓથી સંતુષ્ટ નથી. તે સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીના નક્કર મુદ્દાઓ પર જવાબ માંગી રહ્યો છે. 'બદલાવનો પવન' જો ફૂંકાશે, તો તેનું મુખ્ય કારણ આ યુવા વર્ગની આકાંક્ષાઓ હશે.

શું આદિવાસી પટ્ટો ફરી એકવાર ભાજપ પર ભરોસો મૂકશે? શું કોંગ્રેસ આ વખતે મોટો ઉલટફેર કરવામાં સફળ રહેશે? કે પછી આમ આદમી પાર્ટી આદિવાસી વિસ્તારોમાં ત્રીજા વિકલ્પ તરીકે મજબૂતીથી ઉભરશે? આ સવાલોના જવાબ ભલે ભવિષ્યમાં મળે, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે: આ વખતની સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીમાં આદિવાસી પટ્ટાનું પરિણામ આખા ગુજરાતના રાજકારણની ભાવિ દિશા નક્કી કરશે. અંબાજીથી ઉમરગામ સુધીના આ પટ્ટામાં જે પક્ષ જીતશે, તેનો ૨૦૨૭ની વિધાનસભા ચૂંટણીનો માર્ગ ઘણો સરળ બની જશે.