Rajasthan Maternal Deaths: રાજસ્થાનમાં માતૃત્વની જે ક્ષણને જીવનની સૌથી સુંદર ક્ષણ માનવામાં આવે છે, તે છેલ્લા કેટલાક સમયથી અનેક પરિવારો માટે શોક અને કરુણાની ચરમસીમા બની ગઈ છે. રાજ્યની સરકારી હોસ્પિટલોમાં છેલ્લા બે મહિના દરમિયાન બાળજન્મ બાદ 18 મહિલાઓના રહસ્યમય સંજોગોમાં મોત નિપજ્યા છે, જ્યારે કિડની ફેલ્યોર જેવી ગંભીર સમસ્યાથી પીડાતી અન્ય 7 મહિલાઓ હજુ પણ ડાયાલિસિસ પર જીવન-મરણ વચ્ચે ઝોલા ખાઈ રહી છે. આ ઘટનાઓએ રાજસ્થાનની જાહેર આરોગ્ય સેવાઓ અને હોસ્પિટલોની કાર્યપદ્ધતિ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે, અત્યાર સુધી રાજ્યના આરોગ્ય વિભાગ કે તબીબી નિષ્ણાતો આ સામૂહિક મૃત્યુ પાછળનું કોઈ ચોક્કસ કે એકીકૃત કારણ શોધી શક્યા નથી.
મૃત્યુનું તાંડવ: ભીલવાડાથી બાંસવાડા સુધી ફફડાટ માતૃ મૃત્યુનો આ સિલસિલો કોઈ એક જિલ્લા કે હોસ્પિટલ સુધી મર્યાદિત નથી. 5 જુલાઈથી 10 જુલાઈ દરમિયાન ભીલવાડા અને બાંસવાડામાં 9 મહિલાઓના એકસાથે મોત થતાં સમગ્ર રાજ્યમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. આ ઘટનાઓથી હોસ્પિટલોમાં સારવાર લઈ રહેલા અન્ય દર્દીઓ અને તેમના પરિવારોમાં ભયનો માહોલ છે. સૌથી વધુ ચર્ચિત કિસ્સો ભીલવાડાની મહાત્મા ગાંધી હોસ્પિટલનો છે. પ્રાપ્ત વિગતો મુજબ, માત્ર 6 દિવસના ગાળામાં સિઝેરિયન ડિલિવરી કરાવ્યા બાદ 5 મહિલાઓએ દમ તોડ્યો હતો. હોસ્પિટલના રેકોર્ડમાં પણ આ બાબત નોંધાયેલી છે કે ઓપરેશન બાદ તમામ મહિલાઓની તબિયત અચાનક બગડી હતી, ત્યારબાદ તેમને તાત્કાલિક ICU માં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ લાખો પ્રયત્નો છતાં તેમના જીવ બચાવી શકાયા ન હતા.
મે મહિનાથી અત્યાર સુધીનો કરૂણ ઘટનાક્રમ આ આંકડો મે મહિનાથી શરૂ થઈને સતત વધી રહ્યો છે. મે મહિનામાં કોટાની એક સરકારી હોસ્પિટલમાં પ્રસૂતિ બાદ 5 મહિલાઓના મોત થયા હતા. જૂન મહિનામાં બિકાનેરમાં સિઝેરિયન ડિલિવરી કરાવનાર 6 મહિલાઓની કિડની અચાનક ફેલ થઈ ગઈ. તેમાંથી 2 મહિલાઓના મોત થયા, જ્યારે 7 મહિલાઓ હજુ પણ લાંબા ગાળાની ડાયાલિસિસ પ્રક્રિયા પર છે. જુલાઈ મહિનામાં ભીલવાડા અને બાંસવાડાની ઘટનાઓએ આ આંકડાને 18 સુધી પહોંચાડી દીધો છે, જેનાથી સમગ્ર રાજ્યમાં આરોગ્ય તંત્ર સામે રોષ ફેલાયો છે.
વહીવટી તંત્રની મૂંઝવણ અને આરોગ્ય મંત્રીનું વિવાદાસ્પદ વલણ રાજસ્થાનના આરોગ્ય મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ ખિંવસારે આ ઘટનાઓ પર ચિંતા તો વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ તેમનું વલણ સતત વિવાદમાં રહ્યું છે. મંત્રીએ સ્વીકાર્યું કે એકસાથે આટલી મોટી સંખ્યામાં મોત થવા તે અત્યંત આશ્ચર્યજનક અને ચોંકાવનારી બાબત છે. શરૂઆતમાં તંત્ર દ્વારા આ મૃત્યુ પાછળ અતિશય ગરમીને જવાબદાર માનવામાં આવી હતી, પરંતુ હવામાન બદલાયા પછી પણ મૃત્યુનું તાંડવ અટક્યું નથી. મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, દર્દીઓના બ્લડ રિપોર્ટ અને અન્ય પ્રારંભિક પરીક્ષણો સામાન્ય હોવા છતાં મૃત્યુ થઈ રહ્યા છે, જે સૌથી મોટો પડકાર છે.
મંત્રીએ આપ્યો હસીને જવાબ જોકે, આ ગંભીર મુદ્દે મંત્રીનું એક નિવેદન અત્યંત અસંવેદનશીલ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. મીડિયા સાથેની વાતચીત દરમિયાન જ્યારે તેમને મૃત્યુ અંગે પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમણે હસીને જવાબ આપ્યો હતો કે તેઓ વિરામ પછી આ મુદ્દે ચર્ચા કરશે. આ પ્રકારની હળવાશ અને અસંવેદનશીલતાએ મૃતક મહિલાઓના પરિવારજનોમાં ભારે આક્રોશ જન્માવ્યો છે. વિપક્ષી પાર્ટી કોંગ્રેસે, જેમાં ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતનો પણ સમાવેશ થાય છે, રાજ્ય સરકારની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવતા આને જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીની નિષ્ફળતા ગણાવી છે.
હોસ્પિટલમાં સંસાધનોની તીવ્ર અછત અને બેદરકારીના આક્ષેપો ભીલવાડા હોસ્પિટલની કાર્યપદ્ધતિ તપાસ હેઠળ છે. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ, આ હોસ્પિટલમાં દરરોજ 30 થી 40 સિઝેરિયન ડિલિવરી કરવામાં આવે છે, પરંતુ આટલા મોટા લોડ સામે હોસ્પિટલમાં માત્ર 8 સર્જિકલ સાધનોના સેટ ઉપલબ્ધ છે. તેમાંથી 5 સેટ નિયમિત ઉપયોગમાં લેવાય છે, જ્યારે માત્ર 3 સેટ કટોકટી માટે અનામત રાખવામાં આવે છે. નિયમ મુજબ, દરેક સેટનો ફરીથી ઉપયોગ કરતા પહેલા તેને 3 કલાક સુધી જંતુરહિત કરવો પડે છે. સતત દબાણ હેઠળ કામ કરતા હોસ્પિટલ સ્ટાફ દ્વારા આ પ્રક્રિયામાં ક્યાંક ચૂક થતી હોવાની અને તેના કારણે ચેપ ફેલાતો હોવાની શક્યતા તપાસવામાં આવી રહી છે. તપાસ દરમિયાન એક ઓપરેશન થિયેટરમાંથી કલ્ચર ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવતાં મામલો વધુ ગંભીર બન્યો છે. જોકે, હોસ્પિટલ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડૉ. અરુણ ગૌરે જણાવ્યું છે કે જે ઓપરેશન થિયેટરમાં ખામી જણાઈ હતી, તેને તાત્કાલિક બંધ કરી દઈને ફરીથી ધૂમ્રીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે અને નવા રિપોર્ટ ન આવે ત્યાં સુધી ત્યાં કોઈ શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવશે નહીં.
સત્ય સુધી પહોંચવા માટે ઉચ્ચ સ્તરીય તપાસ રાજ્ય સરકારે આ સમગ્ર મામલાની તપાસ માટે જયપુરથી નિષ્ણાતોની એક ખાસ ટીમ મોકલી છે. આ ટીમમાં માઇક્રોબાયોલોજી, ગાયનેકોલોજી, સર્જરી અને એનેસ્થેસિયા વિભાગના વરિષ્ઠ નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ટીમ તબીબી રેકોર્ડ, દવાનો ઉપયોગ, ઓપરેશન થિયેટરની સ્વચ્છતા અને કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલીની ઝીણવટભરી તપાસ કરી રહી છે. તપાસના કેટલાક અહેવાલોમાં એવી શંકા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે મહિલાઓને આપવામાં આવેલા ઓક્સિટોસિનના ઇન્જેક્શનની ગુણવત્તામાં કોઈ ખામી હોઈ શકે છે. તપાસની પ્રક્રિયા દરમિયાન જો કોઈપણ સ્તરે બેદરકારી અથવા પ્રોટોકોલનું ઉલ્લંઘન જણાશે, તો જવાબદાર અધિકારીઓ અને ડોકટરો સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની સરકાર દ્વારા ખાતરી આપવામાં આવી છે.
રાજકીય ગરમાવો અને પરિવારોનો આક્રોશ મૃતક મહિલાઓના પરિવારજનો દ્વારા હોસ્પિટલોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો કરવામાં આવી રહ્યા છે. પરિવારજનોનો સ્પષ્ટ આરોપ છે કે હોસ્પિટલ પ્રશાસનની ઘોર બેદરકારીને કારણે તેમણે પોતાની પત્ની કે માતાને ગુમાવી છે. ભાજપ સરકાર પર નિશાન સાધતા વિપક્ષે માંગ કરી છે કે આ મૃત્યુ પાછળના સાચા કારણો જાહેર કરવામાં આવે અને પીડિત પરિવારોને વળતર આપવામાં આવે. અત્યારે સમગ્ર રાજસ્થાનની નજર આ હાઇ-પ્રોફાઇલ તપાસ રિપોર્ટ પર ટકેલી છે. શું આ મૃત્યુ ચેપને કારણે થયા છે, કોઈ દવાની આડઅસર છે કે પછી સિસ્ટમમાં રહેલી કોઈ અન્ય ખામી? તે તો તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ ત્યાં સુધી, સરકારી હોસ્પિટલોમાં પ્રસૂતિ કરાવવા જતી મહિલાઓ અને તેમના પરિવારજનોમાં ફેલાયેલો ડર દૂર કરવો એ સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. સરકારની પ્રાથમિકતા હવે માત્ર તપાસ પૂર્ણ કરવાની જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી અમાનવીય ઘટનાઓ અટકાવવા માટે સમગ્ર માતૃત્વ આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાની હોવી જોઈએ.

રાજસ્થાનની હોસ્પિટલોમાં મોતનો તાંડવ

July 14, 2026 | 12:36 IST