ભારતની પરમાણુ નીતિમાં ઐતિહાસિક ફેરફાર

India Deploys Nuclear Weapons: સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (SIPRI) ના તાજેતરના અહેવાલે વૈશ્વિક સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં ભારે હલચલ મચાવી દીધી છે. આ અહેવાલ મુજબ, ભારતે તેની પરમાણુ શસ્ત્ર નીતિમાં એક ઐતિહાસિક અને મોટો ફેરફાર કર્યો છે. દાયકાઓ જૂની પરંપરાગત નીતિથી વિપરીત જઈને, ભારતે પ્રથમ વખત 12 પરમાણુ શસ્ત્રો ઓપરેશનલ મોરચે તૈનાત કર્યા છે. અત્યાર સુધી ભારત પોતાના પરમાણુ વોરહેડ્સ અને તેમની ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ (મિસાઇલ કે વિમાન) ને શાંતિકાળ દરમિયાન અલગ-અલગ સુરક્ષિત સ્થળોએ રાખતું હતું, પરંતુ આ નવો વળાંક ભારતની બદલાતી રણનીતિ અને વધેલી સૈન્ય સજ્જતા દર્શાવે છે.

દાયકાઓ જૂની નીતિમાં મોટો ફેરફાર: શસ્ત્રો સંગ્રહથી તૈનાતી તરફ
SIPRI ના રિપોર્ટ અનુસાર, આ પ્રથમ ઘટના છે જ્યારે ભારતના પરમાણુ શસ્ત્રોના ભંડારને માત્ર સેફ સ્ટોરેજ સુવિધાઓમાં સંગ્રહિત કરવાને બદલે ઓપરેશનલ ફોર્સિસ ધરાવતા બેઝ અથવા લોન્ચરો સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે. ભૂગર્ભ મિસાઇલ સિલો અને આધુનિક પરમાણુ સબમરીન વગેરેમાં ઉપયોગ માટે તૈયાર આ 12 વોરહેડ્સની તૈનાતી એ સાબિત કરે છે કે વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રે ભારતની તત્પરતા હવે પહેલા કરતા અનેક ગણી વધી ગઈ છે. અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે વર્ષ 2025 સુધી ભારતે એક પણ પરમાણુ હથિયાર આ રીતે તૈનાત કર્યું ન હતું, પરંતુ વર્ષ 2026 ની શરૂઆતમાં આ મોટો નીતિવિષયક ફેરફાર જોવા મળ્યો છે.

ભારતનો પરમાણુ ભંડાર પહોંચ્યો 190 પર
વૈશ્વિક સ્તરે હથિયારોના ટ્રેકિંગ માટે વિશ્વસનીય ગણાતી સંસ્થા SIPRI ના ઇયરબુક 2026 ના ડેટા અનુસાર, જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં ભારત પાસે પરમાણુ હથિયારોનો કુલ ભંડાર વધીને આશરે 190 સુધી પહોંચી ગયો છે. અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ આ સંખ્યામાં થોડો વધારો નોંધાયો છે. ભારતે પોતાની આ પરમાણુ ત્રિપુટી (Nuclear Triad) એટલે કે વાયુસેનાના વિમાન, જમીન આધારિત બેલિસ્ટિક મિસાઇલો અને દરિયાઈ સબમરીન વચ્ચે અત્યંત સંતુલિત રીતે વિભાજિત કરી છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે કેનિસ્ટર આધારિત મિસાઇલો (જેમાં હથિયાર અગાઉથી જ મિસાઇલમાં ફીટ હોય છે) અને સતત દરિયાઈ ડિટરન્સ પેટ્રોલિંગ એ સંકેત આપે છે કે ભારત હવે શાંતિકાળમાં પણ હથિયારોને લોન્ચરો સાથે એકીકૃત રાખવાની આધુનિક પદ્ધતિ અપનાવી રહ્યું છે.

શું છે ભારતની સત્તાવાર પરમાણુ નીતિ?
જોકે, આ આક્રમક સજ્જતા વચ્ચે પણ ભારત પોતાની મૂળભૂત પરમાણુ નીતિ "નો ફર્સ્ટ યુઝ" (No First Use - પહેલા ઉપયોગ નહીં) ને વળગી રહ્યું છે. ભારતની સત્તાવાર નીતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે તે કોઈપણ દેશ પર સામેથી ક્યારેય પ્રથમ પરમાણુ હુમલો નહીં કરે. આ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ માત્ર અને માત્ર ત્યારે જ થશે જ્યારે ભારતની મુખ્ય ભૂમિ અથવા ભારતીય સેના પર કોઈ અન્ય દુશ્મન દેશ દ્વારા પરમાણુ હુમલો કરવામાં આવે. ભારતના સૈન્ય માળખામાં પરમાણુ હથિયારોનો હેતુ શસ્ત્ર સ્પર્ધા વધારવાનો નથી, પરંતુ સંભવિત આક્રમણખોરો સામે દેશની સુરક્ષા કાજે એક મજબૂત અવરોધક (Deterrence) ઉભો કરવાનો છે. રશિયા કે અમેરિકાની જેમ ભારત ક્યારેય સત્તાવાર રીતે પોતાના પરમાણુ હથિયારોની ચોક્કસ સંખ્યા કે નામ જાહેર કરતું નથી, તેથી આ તમામ રિપોર્ટ્સ વૈજ્ઞાનિક અનુમાન પર આધારિત હોય છે.

ચીન અને પાકિસ્તાન મોરચે સંતુલનનો પ્રયાસ
ભારતની વ્યૂહાત્મક મિસાઇલ પ્રણાલીનો મુખ્ય હેતુ હાલમાં ચીન અને પાકિસ્તાન બંને મોરચે સંતુલન જાળવવાનો છે. ખાસ કરીને વર્ષ 2020 માં થયેલી હિંસક ગલવાન અથડામણ બાદ ભારત-ચીન સરહદ પર તણાવ વધ્યો છે, જેને પગલે ભારતીય સેનાની દેખરેખ અને સજ્જતા સઘન બની છે. ભારત હવે લાંબા અંતરની એવી મિસાઇલો અને શસ્ત્રો વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે જે ચીનના અંતિમ છેડા સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોય. આ ઉપરાંત, ભારત MIRV (Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicle) ટેકનોલોજી પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે, જેનાથી એક જ મિસાઈલ દ્વારા અલગ-અલગ અંતરે આવેલા અનેક લક્ષ્યો પર એકસાથે પરમાણુ હુમલો કરી શકાય છે.

પાકિસ્તાનનો ભંડાર સ્થિર, સમુદ્રમાં ભારતની તાકાત વધી
SIPRI ના અહેવાલ મુજબ, ભારતના પાડોશી દેશ પાકિસ્તાન પાસે હાલમાં લગભગ 170 પરમાણુ હથિયારો છે અને છેલ્લા એક વર્ષમાં તેના ભંડારમાં કોઈ ખાસ વધારો થયો નથી. પાકિસ્તાને પોતાના કેટલા હથિયારો ઓપરેશનલ મોરચે રાખ્યા છે તે હજુ અસ્પષ્ટ છે. બીજી તરફ, સમુદ્રમાં ભારતની પરમાણુ ક્ષમતા અસાધારણ રીતે વધી છે. ભારતની સ્વદેશી પરમાણુ સબમરીન INS અરિહંત હવે દેશની 'સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક કેપેસિટી' માટે કરોડરજ્જુ સમાન બની ગઈ છે. આ સબમરીનો દરિયાની અંદર અઠવાડિયા સુધી છુપાઈને રહી શકે છે, જેના કારણે જો દુશ્મન દેશ ભારતના જમીન આધારિત પરમાણુ કેન્દ્રો નષ્ટ કરી દે, તો પણ ભારત સમુદ્રમાંથી ભયાનક જવાબી હુમલો કરી શકે છે.

ઓપરેશન સિંદૂર: ભારત-પાક વચ્ચેનું પ્રથમ સાયબર યુદ્ધ
આ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં મે 2025 માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા ટૂંકા સૈન્ય સંઘર્ષનો પણ સનસનાટીભર્યો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ સંઘર્ષ દરમિયાન ભારતે પાકિસ્તાનના કેટલાક એવા હવાઈ અને મિસાઈલ ઠેકાણાઓ પર સચોટ લક્ષ્ય સાધ્યું હતું, જે પાકિસ્તાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ સાથે જોડાયેલા હોવાની શંકા હતી. જોકે, બંને દેશોની રાજદ્વારી કુનેહના કારણે સ્થિતિ પરમાણુ યુદ્ધ સુધી પહોંચતા બચી ગઈ હતી. આ સંઘર્ષની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે બંને દેશોએ ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત લશ્કરી સ્તરે વ્યાપક સાયબર અને ડિજિટલ ઓપરેશન્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ભારતીય સેના દ્વારા ચલાવવામાં આવેલા આ ગુપ્ત ડિજિટલ હુમલાને 'ઓપરેશન સિંદૂર' નામ આપવામાં આવ્યું હતું, જે 7 થી 10 મે 2025 દરમિયાન સક્રિય હતું.

વૈશ્વિક સ્તરે પરમાણુ સ્પર્ધાનો નવો યુગ
SIPRI ના મતે સમગ્ર વિશ્વ અત્યારે પરમાણુ શસ્ત્રોના આધુનિકીકરણના એક અત્યંત જોખમી અને નવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યું છે. અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, ભારત, પાકિસ્તાન, ઉત્તર કોરિયા અને ઇઝરાયેલ સહિતના વિશ્વના 9 દેશો પાસે હાલમાં કુલ 12,187 પરમાણુ હથિયારો છે. આમાંથી 9,745 પરમાણુ હથિયારો તો સક્રિય સૈન્ય ભંડારમાં તૈનાત છે જે શોર્ટ નોટિસ પર ઉપયોગ માટે સજ્જ છે. સમગ્ર વૈશ્વિક ભંડારમાંથી આશરે 86% હથિયારો માત્ર અમેરિકા અને રશિયા પાસે છે. બીજી તરફ ચીન પણ પોતાની સૈન્ય તાકાત આક્રમક રીતે વધારી રહ્યું છે અને તેનો પરમાણુ ભંડાર 600 થી 620 સુધી પહોંચી ગયો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર અમેરિકા (1,342 હથિયારો), રશિયા (1,020 હથિયારો) અને ફ્રાન્સ (80 હથિયારો) એ જ પોતાના જૂના શસ્ત્રો નિવૃત્ત કર્યા છે, જ્યારે બાકીના દેશો પોતાના કાફલાને સતત મજબૂત કરી રહ્યા છે.

સંરક્ષણ અને હથિયાર આયાતમાં ભારત અગ્રેસર
વર્ષ 2025 માં ભારતનો કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ 8.9% ના જંગી વધારા સાથે 92.1 અબજ ડોલર પર પહોંચી ગયો છે. સૈન્ય બજેટની બાબતમાં ભારતથી આગળ હવે માત્ર અમેરિકા, ચીન, રશિયા અને જર્મની જ છે. વર્ષ 2021-25 ના સમયગાળા દરમિયાન ભારત વિશ્વમાં શસ્ત્રો ખરીદવાની બાબતમાં બીજા ક્રમે રહ્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે થતી કુલ હથિયારોની આયાતમાં ભારત એકલું 8.2% હિસ્સો ધરાવે છે. વૈશ્વિક બજારમાં યુક્રેન, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને પાકિસ્તાન સાથે ભારત ટોચના ખરીદદારોમાં સામેલ છે. ભલે વિશ્વભરમાં સશસ્ત્ર સંઘર્ષવાળા દેશોની સંખ્યા 2024 માં 50 થી ઘટીને 2025 માં 49 થઈ હોય, પરંતુ પરમાણુ હથિયારોની હોડ અને ખાસ કરીને એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બદલાતા સમીકરણો ભારતને પોતાની સુરક્ષા નીતિ વધુ મજબૂત અને વ્યવહારુ બનાવવા માટે પ્રેરિત કરી રહ્યા છે.