ચાલતી ઈ-રિક્ષાઓ અચાનક રોડ પર થઈ ઠપ્પ!

BAT BMS App E-Rickshaw Battery: દેશના રસ્તાઓ પર મુસાફરોને લઈને દોડતી ઈ-રિક્ષાઓ અત્યારે એક અનોખા અને અકલ્પનીય સાયબર જોખમનો સામનો કરી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર છેલ્લા 2 થી 3 દિવસથી કેટલાક એવા ચોંકાવનારા વીડિયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે માત્ર એક મોબાઈલ એપ્લિકેશન પર બટન દબાવીને રસ્તા પર દોડતી ઈ-રિક્ષાને રિમોટલી બંધ કરી શકાય છે. વાયરલ વીડિયોમાં જોવા મળે છે કે કાર કે બાઇક પર જતા બદમાશો ચાલતી ઈ-રિક્ષાની નજીક જઈને પોતાના ફોનની સ્ક્રીન પર ટેપ કરે છે અને રિક્ષા કોઈ પણ યાંત્રિક ખામી વગર રસ્તાની વચ્ચે જ અટકી જાય છે. મોટર કે વાયરિંગની ખામી વગર માત્ર બ્લૂટૂથ સિગ્નલ દ્વારા વાહન લોક થઈ જવાની આ ચર્ચાએ સમગ્ર ઈ-રિક્ષા બજાર, બેટરી ઉત્પાદક કંપનીઓ અને હજારો ડ્રાઈવરોની ચિંતામાં ભારે વધારો કરી દીધો છે. આ ડિજિટલ છેડછાડના કારણે રોડ સેફ્ટી અને હજારો ગરીબ પરિવારોની આજીવિકા સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભો થયો છે.

ઉત્તર પ્રદેશના બિજનોરમાં હોબાળો
આ સોશિયલ મીડિયા ટ્રેન્ડ અને દાવાઓ વચ્ચે ઉત્તર પ્રદેશના બિજનોર જિલ્લામાંથી એક વાસ્તવિક ઘટના સામે આવી છે, જેણે આ વિવાદને વધુ ગંભીર બનાવી દીધો છે. બિજનોર જિલ્લાના નગીના વિસ્તારમાં છેલ્લા 2 દિવસમાં મોટી સંખ્યામાં ઇ-રિક્ષા ચાલકોએ સામૂહિક ફરિયાદ નોંધાવી છે કે તેમના વાહનો ગતિમાં હોવા છતાં અચાનક બંધ પડી રહ્યા છે. રિક્ષા ચાલકે મીડિયાને જણાવ્યું કે, તેમના વિસ્તારમાં અત્યાર સુધીમાં આશરે 80 જેટલી ઇ-રિક્ષાઓ આ રીતે અચાનક લોક થઈ ગઈ હોવાના કિસ્સા પ્રકાશમાં આવ્યા છે. આ ઘટનાથી ગુસ્સે ભરાયેલા અને ગભરાયેલા મોટી સંખ્યામાં ડ્રાઇવરો નગીનાના ડબલ ગેટ ખાતે આવેલી ચિત્તોડગઢ ચોકી પર એકઠા થયા હતા અને અજાણ્યા બદમાશો સામે સાયબર એટેકનો ગુનો નોંધીને કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી. વાહનચાલકોનું કહેવું છે કે ચાલતું વાહન રસ્તાની વચ્ચે અચાનક બંધ થવાથી માત્ર તેમની રોજિંદી કમાણી પર જ અસર નથી થતી, પરંતુ પાછળથી આવતા ભારે વાહનો સાથે માર્ગ અકસ્માત થવાનું જોખમ 100% વધી જાય છે. સ્થાનિક માહિતી અનુસાર, નગીના પંથકમાં આશરે 1,000 પરિવારો ઈ-રિક્ષા ચલાવીને જ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે, જેથી આ સમસ્યા તેમના માટે જીવન-મરણનો સવાલ બની ગઈ છે.

દિલ્હી-NCR સુધી પહોંચ્યો વિવાદ
બિજનોર ઉપરાંત દિલ્હી-NCR ના નોઈડા અને ગ્રેટર નોઈડા વિસ્તારમાં પણ હજારો ઈ-રિક્ષા ચાલકોમાં આ નવો ડર ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યો છે. ગૌતમ બુદ્ધ નગર જિલ્લાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી આવી રહસ્યમય રીતે વાહન બંધ થવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ રહી છે. ડ્રાઇવરોનો આરોપ છે કે રસ્તા પર જતા કેટલાક અસામાજિક તત્વો મનોરંજન કે રીલ્સ બનાવવા માટે મોબાઈલ એપની મદદથી ઈ-રિક્ષાની બેટરી મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (BMS) સાથે છેડછાડ કરી રહ્યા છે. રિક્ષા ચાલકોના જણાવ્યા મુજબ, બેટરી ફૂલ ચાર્જ હોવા છતાં અને મોટર સંપૂર્ણ ચાલુ સ્થિતિમાં હોવા છતાં પણ વાહન અટકી જાય છે અને મિકેનિકલ તપાસમાં કોઈ ફોલ્ટ મળતો નથી. આના કારણે મુસાફરોને અધવચ્ચે જ ઉતરી જવું પડે છે અને ડ્રાઇવરો કલાકો સુધી રસ્તા પર અટવાઈ જાય છે. ગ્રેટર નોઈડા વેસ્ટમાં રહેતા ઈ-રિક્ષા ચાલકે પોતાનો કડવો અનુભવ શેર કરતા જણાવ્યું કે, બપોરે 12:00 વાગ્યાની આસપાસ તેની ઈ-રિક્ષા ચાલુ રોડ પર અચાનક બંધ થઈ ગઈ હતી. અનેક પ્રયાસો છતાં વાહન શરૂ ન થતાં જ્યારે તેઓ તેને અધિકૃત એજન્સીમાં લઈ ગયા, ત્યારે ટેકનિશિયને જણાવ્યું કે કોઈ સોફ્ટવેર કમાન્ડ દ્વારા તેમની બેટરીને અક્ષમ (ડીએક્ટિવેટ) કરી દેવામાં આવી હતી, જેને સોફ્ટવેરથી જ ફરી એક્ટિવ કરવી પડી હતી. આવી જ રીતે વધુ એક ડ્રાઇવરે જણાવ્યું કે તે સૂરજપુરથી નોઇડાના ભંગેલ તરફ મુસાફરો લઈને જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે હલ્દવાની વળાંક પાસે તેની રિક્ષા અચાનક જ જામ થઈ ગઈ હતી. બાદમાં એક પ્રાઇવેટ મિકેનિકે સોફ્ટવેર સેટિંગ રીસેટ કરીને બેટરી ચાલુ કરી આપી હતી. અન્ય એક ચાલક ચરણ સિંહે પણ જણાવ્યું કે 15 દિવસ પહેલા તેમની ગાડીમાં આ જ પ્રોબ્લેમ આવ્યો હતો અને સર્વિસ સેન્ટરમાં ખબર પડી કે સોફ્ટવેર લોક થઈ ગયું હતું.

શું છે આ 'BAT-BMS' એપ?
આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલી "BAT-BMS" એપ વિશે વાત કરીએ તો, તે ચીનની શેનઝેન સ્થિત 'શેનઝેન ગ્રીનએનર્જી ટેકનોલોજી' (Shenzhen Greenergy Technology) નામની કંપની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી એક સત્તાવાર મોબાઈલ એપ્લિકેશન છે. આ એપ્લિકેશન હાલમાં ગૂગલ પ્લે સ્ટોર (Google Play Store) પર ડાઉનલોજીંગ માટે મફતમાં ઉપલબ્ધ છે, જોકે અગાઉ તે એપલ સ્ટોર પર પણ હતી પરંતુ હાલ ત્યાંથી હટાવી દેવાઈ છે. આ ચીની કંપની મુખ્યત્વે લિથિયમ બેટરીઓનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરે છે અને ભારત સહિત વિશ્વના ઘણા દેશોમાં તેની નિકાસ કરે છે. તકનીકી રીતે, આ એપ કોઈ હેકિંગ ટૂલ નથી, પરંતુ તે બ્લૂટૂથ કનેક્ટિવિટી ધરાવતી સ્માર્ટ લિથિયમ બેટરીઓના રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને મેનેજમેન્ટ માટે બનાવવામાં આવેલી સિસ્ટમ છે. આ એપ દ્વારા યુઝર્સ પોતાની બેટરીનું ચાર્જિંગ લેવલ, વોલ્ટેજ, ડિસ્ચાર્જ કરંટ, સેલ હેલ્થ, તાપમાન (થર્મલ હીટ) અને સાયકલ કાઉન્ટ જેવી મહત્વની વિગતો ફોન પર જોઈ શકે છે. આ એપ બ્લૂટૂથ લો એનર્જી (BLE) ટેકનોલોજી પર કામ કરે છે, જેની સક્રિય રેન્જ આશરે 15 મીટર (લગભગ 50 ફૂટ) સુધીની હોય છે. આ ટેકનોલોજી મુખ્યત્વે સોલાર પાવર, મરીન અને ઓફ-ગ્રીડ બેટરી સિસ્ટમની સુરક્ષા અને દેખરેખ માટે બનાવવામાં આવી હતી.

એપ ચાલુ રિક્ષાને રસ્તાની વચ્ચે કેવી રીતે બંધ કરી શકે છે?
આ એપ વાસ્તવમાં ભારતીય ઈ-રિક્ષાઓને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી રહી છે, તેનું ટેકનિકલ પાસું ખૂબ જ ચોંકાવનારું છે. ભારતીય બજારમાં દોડતી મોટાભાગની સસ્તી ઈ-રિક્ષાઓમાં ચાઈનીઝ બનાવટની સ્માર્ટ લિથિયમ બેટરીઓનો ઉપયોગ થાય છે, જે ઇન-બિલ્ટ બ્લૂટૂથ BMS સિસ્ટમ સાથે આવે છે. સૌથી મોટી ખામી એ છે કે આ બેટરીઓ ફેક્ટરીમાંથી જ્યારે બનીને આવે છે, ત્યારે તેની બ્લૂટૂથ કનેક્ટિવિટી ડિફોલ્ટ રૂપે ઓપન (અસુરક્ષિત) હોય છે અને તેના પર કોઈ યુનિક પાસવર્ડ સેટ કરેલો હોતો નથી. જ્યારે કોઈ સ્કેમર અથવા બદમાશ 15 મીટરની રેન્જમાં આવીને પોતાના ફોનમાં આ BAT-BMS એપ ખોલે છે, ત્યારે ઓપન બ્લૂટૂથના કારણે એપ કોઈપણ પરવાનગી કે પેરિંગ કોડ વિના સીધી જ નજીકની ઈ-રિક્ષાની બેટરી સાથે કનેક્ટ થઈ જાય છે. એકવાર કનેક્શન થઈ ગયા પછી, એપની અંદર આપેલા 'ચાર્જ સ્વિચ' અથવા 'આઉટપુટ કંટ્રોલ' ના ટેબનો ઉપયોગ કરીને બેટરીનું પાવર આઉટપુટ રિમોટલી ઓફ કરી શકાય છે. જેવું બેટરીનું આઉટપુટ બંધ થાય, કે તરત જ ઈ-રિક્ષાના કંટ્રોલર અને મોટરનો પાવર સપ્લાય કટ થઈ જાય છે અને ચાલતું વાહન રોડની વચ્ચે જ ઠપ્પ થઈ જાય છે.

શું દેશની તમામ ઈ-રિક્ષાઓ જોખમમાં છે? 
આ વિવાદ બાદ સામાન્ય જનતામાં એવો ભય છે કે શું રસ્તા પર ચાલતી તમામ ઈ-રિક્ષાઓ આ એપથી બંધ કરી શકાય છે? તો તેનો જવાબ 'ના' છે. ટેકનિકલ નિષ્ણાતોના મતે આ એપ દરેક વાહન પર કામ કરતી નથી. તે ફક્ત એવી જ ઈ-રિક્ષાઓને નિશાન બનાવી શકે છે જેમાં બ્લૂટૂથ સક્ષમ સ્માર્ટ લિથિયમ બેટરી લગાવેલી હોય. જેની બ્લૂટૂથ કનેક્ટિવિટી ઓપન હોય અને તેના પર કંપની કે માલિક દ્વારા કોઈ નવો સુરક્ષિત પાસવર્ડ સેટ કરવામાં ન આવ્યો હોય. ભારતમાં આજે પણ ખૂબ જ મોટી સંખ્યામાં ઈ-રિક્ષાઓ પરંપરાગત 'લીડ-એસિડ' બેટરી અથવા સામાન્ય લિથિયમ બેટરી પર ચાલે છે. આ જૂની ટેકનોલોજીની બેટરીઓમાં કોઈ પણ પ્રકારનું બ્લૂટૂથ કે સ્માર્ટ સોફ્ટવેર ફંક્શન હોતું જ નથી. તેથી, લીડ-એસિડ બેટરી ધરાવતી લાખો ઈ-રિક્ષાઓ આ ઓનલાઈન છેડછાડથી 100% સુરક્ષિત છે અને તેને કોઈ પણ એપ દ્વારા બહારથી નિયંત્રિત કે બંધ કરી શકાતી નથી.

ગ્રાઉન્ડ ટેસ્ટિંગના પરિણામો અને સુરક્ષાના સ્તરો
આ એપ્લિકેશનની ક્ષમતા ચકાસવા માટે જ્યારે એન્ડ્રોઇડ ડિવાઇસ પર ગ્રાઉન્ડ ટેસ્ટિંગ કરવામાં આવ્યું, ત્યારે કેટલીક અલગ વિગતો પણ સામે આવી હતી. રસ્તા પર પાર્ક કરેલી કેટલીક આધુનિક ઈ-રિક્ષાઓની નજીક જઈને જ્યારે એપ ચાલુ કરવામાં આવી, ત્યારે સ્કેનિંગમાં અજાણ્યા ઉપકરણોના નામ દેખાયા હતા. કેટલીક બેટરીઓમાં કનેક્ટ થતાની સાથે જ બેઝિક ઇન્ફર્મેશન સેક્શન ખુલ્યું હતું, જેમાં ડિવાઇસ મોડેલ, BMS વર્ઝન અને રેટેડ ડિસ્ચાર્જ કરંટ જેવી વિગતો દેખાતી હતી. જો કે, કેટલીક બ્રાન્ડેડ અને સુરક્ષિત બેટરીઓના કંટ્રોલ સેક્શનમાં પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કરતા જ સ્ક્રીન પર પાસવર્ડ પૂછતો બોક્સ પોપ-અપ થયો હતો. ત્યાં ફેક્ટરી ડિફોલ્ટ પાસવર્ડ જેવા કે '1234' કે '0000' દાખલ કરવા છતાં પ્રક્રિયા આગળ વધી શકી નહોતી. આ ટેસ્ટિંગ સાબિત કરે છે કે જો બેટરી ઉત્પાદક કંપનીએ સોફ્ટવેરમાં મજબૂત પ્રોટેક્શન આપ્યું હોય, તો બહારની કોઈ વ્યક્તિ વાહનની સિસ્ટમમાં ઘૂસણખોરી કરી શકતી નથી. નિષ્ણાંતોના જણાવ્યા મુજબ, આ સમસ્યા મુખ્યત્વે ચીનથી ડાયરેક્ટ ઈમ્પોર્ટ થયેલા જૂના અથવા સસ્તા મોડેલોમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે ભારતમાં બનેલા મોટાભાગના નવા સ્માર્ટ મોડેલોમાં હવે મલ્ટી-લેયર પાસવર્ડ પ્રોટેક્શન પહેલેથી જ ઇન્સ્ટોલ હોય છે.

બચાવના ઉપાયો
ટેકનિકલ નિષ્ણાતો અને ઓટોમોબાઈલ એન્જિનિયરોએ ઈ-રિક્ષા માલિકોને આ સાયબર પ્રેન્ક અથવા હુમલાથી બચવા માટે કેટલીક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સલાહ આપી છે, જે નીચે મુજબ છે:
ડિફોલ્ટ પાસવર્ડ તાત્કાલિક બદલો: જો તમારી ઈ-રિક્ષામાં બ્લૂટૂથ સપોર્ટ વાળી લિથિયમ બેટરી હોય, તો વાહન ખરીદતી વખતે જ મેન્યુઅલ અથવા ઓથોરાઈઝ્ડ સર્વિસ સેન્ટર પર જઈને તેનો ડિફોલ્ટ પાસવર્ડ બદલી નાખો અને એક મજબૂત નવો પાસવર્ડ સેટ કરો.
ઓથોરાઈઝ્ડ સેન્ટરનો જ સંપર્ક કરો: સોફ્ટવેરમાં કોઈ પણ ખામી જણાય તો રસ્તા પરના સામાન્ય મિકેનિક પાસે જવાને બદલે માત્ર કંપનીના સત્તાવાર સર્વિસ સ્ટેશન પર જઈને જ સોફ્ટવેર અપડેટ કરાવો.
નિયમોનું પાલન અને સુરક્ષા માસ્કિંગ: બેટરી ખરીદતી વખતે બ્રાન્ડેડ કંપનીઓનો જ આગ્રહ રાખો જે મલ્ટી-લેયર સિક્યોરિટી પ્રોટોકોલ ઓફર કરે છે, જેથી કોઈ અજાણ્યો મોબાઈલ તમારી મંજૂરી વિના વાહનની સિસ્ટમ સાથે કનેક્ટ ન થઈ શકે. ડ્રાઇવરોએ પણ માંગ કરી છે કે ઉત્પાદક કંપનીઓએ હવે દરેક સ્માર્ટ બેટરી માટે ઓટીપી (OTP) અથવા બાયોમેટ્રિક જેવી હાઈ-એન્ડ સુરક્ષા પ્રણાલી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.