પ્રી-ડાયાબિટીસ છે? શું તમને ખરેખર ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ છે? જાણો 5 ઉપાય

હેલ્થ ન્યૂઝ: બ્લડ સુગરનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધે, પરંતુ ડાયાબિટીસના નિદાન માટેની મર્યાદા સુધી ન પહોંચે, તો આ સ્થિતિને પ્રી-ડાયાબિટીસ કહેવામાં આવે છે. પ્રી-ડાયાબિટીસ ધરાવતા દરેક વ્યક્તિને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ થાય જ એવું નથી. સમયસર બ્લડ સુગરની તપાસ, સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત અને વજન નિયંત્રણ દ્વારા ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. જાણો પ્રી-ડાયાબિટીસનાં લક્ષણો, HbA1c ટેસ્ટની સામાન્ય મર્યાદા અને જોખમ ઘટાડવાની પાંચ મહત્વપૂર્ણ રીતો.

પ્રી-ડાયાબિટીસ શું છે અને બ્લડ સુગર કેમ વધે છે?

પ્રી-ડાયાબિટીસ એવી તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝ એટલે કે બ્લડ સુગરનું સ્તર સામાન્ય કરતાં વધારે હોય છે, પરંતુ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસના નિદાન માટેની મર્યાદા સુધી પહોંચ્યું હોતું નથી. આ સ્થિતિ ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ વધારી શકે છે, પરંતુ તેને અનિવાર્ય પરિણામ માનવું યોગ્ય નથી. શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન નામનું હોર્મોન લોહીમાં રહેલા ગ્લુકોઝને કોષો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનને યોગ્ય પ્રતિસાદ આપતા નથી, ત્યારે તેને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કહેવામાં આવે છે. તેના કારણે બ્લડ સુગરનું સ્તર વધી શકે છે અને પ્રી-ડાયાબિટીસ વિકસવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. અમેરિકાની આરોગ્ય સંસ્થા સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC) અનુસાર, પ્રી-ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, હૃદય રોગ અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધી શકે છે. જોકે, સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવાથી આ જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

પ્રી-ડાયાબિટીસનાં લક્ષણો કયાં છે?

પ્રી-ડાયાબિટીસમાં ઘણીવાર કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો જોવા મળતાં નથી. આ કારણે વ્યક્તિને બ્લડ સુગરનું સ્તર વધી રહ્યું હોવાની જાણ પણ ન થાય. તેથી જોખમી પરિબળો ધરાવતા લોકોએ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ બ્લડ સુગરની તપાસ કરાવવી જોઈએ. વધુ તરસ લાગવી, વારંવાર પેશાબ આવવો અને અસામાન્ય થાક અનુભવવો જેવા લક્ષણો ઊંચા બ્લડ સુગર સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે છે. જોકે, આ લક્ષણો માત્ર પ્રી-ડાયાબિટીસનાં જ હોય એવું નથી. આવાં લક્ષણો જણાય તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે. પ્રી-ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારી શકે તેવા પરિબળોમાં પરિવારના સભ્યોમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ, વધારે વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને અગાઉ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ડાયાબિટીસ થયો હોવાનો સમાવેશ થાય છે.

HbA1c ટેસ્ટ અને ફાસ્ટિંગ બ્લડ સુગરથી પ્રી-ડાયાબિટીસની ઓળખ

પ્રી-ડાયાબિટીસની તપાસ માટે HbA1c અને ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ ટેસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે. HbA1c ટેસ્ટ છેલ્લા આશરે બે થી ત્રણ મહિનાના સરેરાશ બ્લડ સુગર વિશે માહિતી આપે છે.

અમેરિકન ડાયાબિટીસ માર્ગદર્શિકામાં ઉપયોગમાં લેવાતી સામાન્ય મર્યાદાઓ આ પ્રમાણે છે:

• HbA1c 5.7%થી ઓછું: સામાન્ય શ્રેણી.

• HbA1c 5.7%થી 6.4%: પ્રી-ડાયાબિટીસની શ્રેણી.

• HbA1c 6.5% અથવા વધુ: ડાયાબિટીસની શ્રેણી; સામાન્ય રીતે નિદાનની પુષ્ટિ માટે વધારાની તપાસ જરૂરી બની શકે છે.

• ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ 100થી 125 mg/dL: પ્રી-ડાયાબિટીસની શ્રેણી.

• ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ 126 mg/dL અથવા વધુ: ડાયાબિટીસની શ્રેણી; લક્ષણો અને તબીબી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નિદાનની પુષ્ટિ કરવામાં આવે છે.

આ મર્યાદાઓ સામાન્ય રીતે વપરાતી અમેરિકન માર્ગદર્શિકા પર આધારિત છે. ટેસ્ટનું પરિણામ, વ્યક્તિની તબીબી સ્થિતિ અને લાગુ પડતી માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે ડૉક્ટર યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરે છે.

પ્રી-ડાયાબિટીસમાં ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટાડવાની 5 રીતો

1. સંતુલિત આહાર લો અને ફાઇબર વધારો

રોજિંદા ભોજનમાં લીલાં શાકભાજી, દાળ, કઠોળ, આખાં અનાજ અને ફાઇબરયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરો. પ્રોટીનના યોગ્ય સ્ત્રોત પસંદ કરો અને ભોજનની માત્રા પર ધ્યાન આપો. ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટાડવા માટે રોટલી કે ભાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની જરૂર નથી. સંતુલિત આહાર અને યોગ્ય માત્રા વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

2. ખાંડવાળાં પીણાં અને વધુ મીઠી વસ્તુઓ મર્યાદિત કરો

કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, ખાંડવાળી ચા-કોફી, પેકેટમાં મળતાં મીઠાં પીણાં અને વધુ ખાંડવાળી વસ્તુઓનું સેવન ઘટાડો. રોજિંદા જીવનમાં પાણી પસંદ કરવું અને બિનજરૂરી કેલરી ઘટાડવી વજન નિયંત્રણમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

3. અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો

ઝડપથી ચાલવું, સાયકલ ચલાવવી અથવા શરીરને અનુકૂળ અન્ય મધ્યમ તીવ્રતાની કસરત કરો. અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ શારીરિક પ્રવૃત્તિનું લક્ષ્ય રાખો. નિયમિત કસરત ઇન્સ્યુલિનની અસરકારકતા સુધારવામાં અને બ્લડ સુગરના નિયંત્રણમાં મદદ કરી શકે છે.

4. વધારે વજન હોય તો ધીમે ધીમે ઘટાડો

જો તમારું વજન વધારે હોય, તો શરૂઆતમાં શરીરના કુલ વજનના 5થી 7 ટકા જેટલું વજન ઘટાડવાનું લક્ષ્ય મદદરૂપ થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 80 કિલો વજન ધરાવતી વ્યક્તિ માટે આ આશરે 4થી 5.6 કિલો થાય છે. વજન ઘટાડવા માટે ભૂખ્યા રહેવા કે અતિશય કસરત કરવાને બદલે સંતુલિત આહાર અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અપનાવો.

5. બ્લડ સુગરની નિયમિત તપાસ કરાવો

પ્રી-ડાયાબિટીસમાં સ્પષ્ટ લક્ષણો ન હોવા છતાં સમયાંતરે બ્લડ સુગરની તપાસ મહત્વપૂર્ણ છે. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ HbA1c અથવા ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ ટેસ્ટ કરાવો. ઉંમર, વજન, પરિવારનો ઇતિહાસ અને અન્ય જોખમી પરિબળોને આધારે તપાસની જરૂરિયાત અને સમયગાળો નક્કી કરી શકાય છે.

શું પ્રી-ડાયાબિટીસ મટી શકે છે?

ઘણા લોકોમાં જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફાર કરવાથી બ્લડ સુગરનું સ્તર સામાન્ય શ્રેણીમાં આવી શકે છે અને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ ઘટી શકે છે. જોકે, પરિણામ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે. બ્લડ સુગર એક વખત સામાન્ય આવે એટલે ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ નહીં થાય તેની ખાતરી મળતી નથી. પ્રી-ડાયાબિટીસનું નિદાન થાય તો ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને અવગણવું પણ યોગ્ય નથી. સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત, વજન નિયંત્રણ અને સમયસર તબીબી તપાસ લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી પગલાં છે.