ગુજરાત રાજ્યમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code - UCC) લાગુ કરવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા ગઠિત કરવામાં આવેલી ઉચ્ચ સ્તરીય કમિટીએ તેનો અંતિમ અહેવાલ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલને સુપ્રત કરી દીધો છે. આ રિપોર્ટ સોંપાવાની સાથે જ હવે ગુજરાતમાં તમામ ધર્મો અને જ્ઞાતિઓ માટે લગ્ન, મિલકત અને વારસા જેવા વિષયો પર એકસમાન કાયદો લાવવાનો માર્ગ મોકળો થયો છે. ઉત્તરાખંડ બાદ ગુજરાત હવે આ દિશામાં આગળ વધતું દેશનું મહત્વનું રાજ્ય બનવા જઈ રહ્યું છે.
<h3 data-path-to-node="5">કમિટીની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ</h3>
ગુજરાત સરકારે ૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૫ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં આ વિશેષ કમિટીની રચના કરી હતી. આ સમિતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાજ્યના વિવિધ સમુદાયોના વ્યક્તિગત કાયદાઓનો અભ્યાસ કરવો અને તેમાં સમાનતા લાવવા માટે ભલામણો સૂચવવાનો હતો.
જસ્ટિસ રંજના દેસાઈની કમિટીએ ખૂબ જ ઝીણવટપૂર્વક કામગીરી કરી છે. સમિતિના સભ્યોએ રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓની પ્રત્યક્ષ મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાતો દરમિયાન વિવિધ ધાર્મિક સંગઠનો, સામાજિક અગ્રણીઓ, કાયદાકીય નિષ્ણાતો અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે સીધો સંવાદ સાધવામાં આવ્યો હતો. હજારોની સંખ્યામાં ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન સૂચનો મેળવ્યા બાદ, લોકશાહીના મૂલ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને આ વ્યાપક રિપોર્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
<h3 data-path-to-node="8">રિપોર્ટના મુખ્ય મુદ્દાઓ અને ભલામણો</h3>
મુખ્યમંત્રી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા પ્રેઝન્ટેશનમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે UCC માત્ર કાયદાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ સામાજિક ન્યાયનું એક સાધન છે. અહેવાલમાં મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે:
<ul data-path-to-node="10">
<li>
લગ્ન અને છૂટાછેડા: તમામ ધર્મો માટે લગ્નની નોંધણી અને છૂટાછેડાની પ્રક્રિયામાં એકસમાનતા લાવવી.
</li>
<li>
વારસાગત મિલકત: પૈતૃક અને સ્વ-અર્જિત મિલકતમાં પુત્ર અને પુત્રીને સમાન અધિકાર મળે તેવું માળખું.
</li>
<li>
દત્તક લેવાના નિયમો: બાળક દત્તક લેવાની પ્રક્રિયાને સરળ અને ધર્મનિરપેક્ષ બનાવવી.
</li>
<li>
મહિલા અધિકારો: મહિલાઓને છૂટાછેડા બાદ ભરણપોષણ અને મિલકતમાં સમાન હિસ્સો મળે તેવી જોગવાઈઓ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
</li>
</ul>
<h3 data-path-to-node="11">મહિલા સુરક્ષા અને સમાનતાને પ્રાથમિકતા</h3>
કમિટીએ તેના અહેવાલમાં મહિલાઓના અધિકારોને કેન્દ્રસ્થાને રાખ્યા છે. પર્સનલ લો (વ્યક્તિગત કાયદાઓ) માં રહેલી વિસંગતતાઓને કારણે ઘણીવાર મહિલાઓને અન્યાય થતો હોય છે, જે દૂર કરવા માટે આ ડ્રાફ્ટમાં કડક સૂચનો કરવામાં આવ્યા છે. ભલે તે સુરક્ષાનો વિષય હોય કે આર્થિક સ્વતંત્રતાનો, UCC દરેક સમુદાયની સ્ત્રીને સમાન કાયદાકીય છત્ર પૂરું પાડશે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આદિવાસી સમુદાયોની સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને પણ ધ્યાનમાં રાખીને અહેવાલમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
<h3 data-path-to-node="13">વિધાનસભામાં બિલ રજૂ કરવાની તારીખ નક્કી</h3>
રિપોર્ટ મળતાની સાથે જ રાજ્ય સરકારે કાયદાકીય પ્રક્રિયા તેજ કરી છે. કામકાજ સલાહકાર સમિતિની તાજેતરમાં મળેલી બેઠકમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે, ૨૫ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ આ ઐતિહાસિક બિલ ગુજરાત વિધાનસભાના ગૃહમાં રજૂ કરવામાં આવશે. સરકારનો ઈરાદો આ બિલને વહેલી તકે પસાર કરી કાયદાકીય સ્વરૂપ આપવાનો છે.
UCC નો અમલ ગુજરાતમાં સામાજિક સુધારાની નવી લહેર લાવશે. જોકે, આ મુદ્દે રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે ચર્ચાઓ પણ તેજ બની છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ કાયદો કોઈ ધર્મની વિરુદ્ધ નથી પરંતુ નાગરિકોની સમાનતા માટે છે. હવે ૨૫ માર્ચે જ્યારે વિધાનસભામાં આ રિપોર્ટની ચર્ચા થશે, ત્યારે સમગ્ર દેશની નજર ગુજરાતના આ પ્રગતિશીલ કદમ પર રહેશે.

ગુજરાત માટે UCC નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર

જસ્ટિસ રંજના દેસાઈ કમિટીએ સોંપ્યો ફાઈનલ રિપોર્ટ; ૨૫ માર્ચે વિધાનસભામાં રજૂ થશે બિલ

March 17, 2026 | 16:47 IST