કચ્છમાં તમામ ફોલ્ટ લાઇન સક્રિયઃ ભવિષ્યમાં વિનાશક ભૂકંપની શક્યતા

કચ્છમાં 22 એપ્રિલ 2025ની રાત્રે 11.30 કલાકે 5.0 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપનો આંચકો આવતાં લોકોમાં ચિંતા પ્રસરી છે. આ આંચકાનું એપી સેન્ટર પશ્ચિમ વાગડના અમરસર ગામથી પાંચ કિલોમીટર દૂર મીઠાના ખેતરોમાં નોંધાયુ છે. ભૂકંપનો આંચકો જમીનથી અંદાજે 23.6 કિલોમીટર ઉંડેથી ઉત્પન્ન થયો હતો. પથ્થરોમાં ભંગાણ થવાના કારણે જોરદાર અવાજ અને ધડાકા સાથે આંચકો અનુભવાયો હોવાનું જાણવા મળ્યુ છે.

કચ્છ યુનિવર્સિટીના જીઓલોજી વિભાગના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યુ છે કે, છેલ્લાં દોઢ વર્ષ દરમિયાન વર્ષ 2001માં આવેલા ભૂકંપના એપી સેન્ટરની આસપાસના વિસ્તારનમાં ચારથી પાંચની તીવ્રતાના ભૂકંપના આંચકા નોંધાયા છે. બે દિવસ પહેલાં આવેલા ભૂકંપના આંચકાને નિષ્ણાતો વર્ષ 2001માં આવેલા ભૂકંપનો આફ્ટરશોક ગણાવી રહ્યા છે.

કચ્છ યુનિવર્સિટીના જીઓલોજી વિભાગના ડીન ડો.ગૌરવ ચૌહાણે બેનિફિટ ન્યૂઝ સાથે વાતચીત કરતાં જણાવ્યુ કે, કચ્છ વિસ્તાર જિયોલોજીકલી ખૂબ જ વીક અને નાના ફોલ્ટ અને ફ્રેક્ચરથી ભરેલો છે, જેને કચ્છ મેનલેન્ડ ફોલ્ટ અને સાઉથ વાગડ ફોલ્ટ વચ્ચેનો સ્ટેપ ઓવર ઝોન કહેવામાં આવે છે. સ્ટેપ ઓવર ઝોન બે થી વધુ ફોલ્ટ અને વિવિધ પ્રકારની રચનાઓ ધરાવે છે. બંને ફોલ્ટમાં વિવિધ પ્રકારના મૂવમેન્ટને કારણે વારંવાર ભંગાણ થાય છે. જેના પરિણામે ઊર્જા નીકળી જવાના કારણે ભૂકંપના આંચકા  આવતા રહે છે.

વધુમાં તેમણે જણાવ્યુ કે, વર્ષ 2001નો વિનાશક ભૂકંપ આ સ્ટેપ ઓવર ઝોનમાં આવ્યો હતો. ગઈકાલના આંચકાની માફક હળવા આંચકા આવવાની સંભાવના રહેશે. વારંવાર આંચકા આવવા તે સારી બાબત છે. નિશ્ચિત સમયે ઊર્જા નીકળી જવાના કારણે મોટા ભૂકંપની શક્યતાઓ ઓછી થઈ જાય છે. કચ્છમાં ઘણાં એક્ટિવ ફોલ્ટ્સ છે. તમામ ફોલ્ટ રેસ્ટ લેસ છે. એટલે કે તેઓ કદી આરામ કરતા નથી. આ ફોલ્ટ્સ ઉપર મુવમેન્ટ ચાલુ હોવાના કારણે સતત ઊર્જાઓ ભેગી થતી હોવાથી ભૂકંપની હંમેશા શક્યતા રહે છે.

સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં અનેક ફોલ્ટ લાઈન સક્રિય

પ્રો.ચૌહાણે ઉમેર્યુ કે, કચ્છમાં એકથી વધુ ફોલ્ટ લાઈન છે. ભારત-પાકિસ્તાન બોર્ડર ઉપર નગર પારકર ફોલ્ટ, પશ્ચિમ રણમાં અલ્લાહ બંધ ફોલ્ટ, ખાવડા-ધોળાવીરા-સાંતલપુર વિસ્તારમાં આઇલેન્ડ બેલ્ટ ફોલ્ટ, પચ્છમ વિસ્તારનો ગોરા ડુંગર ફોલ્ટ, ઉત્તર વાગડમાં ગેડી ફોલ્ટ, ભિરંડીયારા નજીક બન્ની ફોલ્ટ, આધોઈ નજીક સાઉથ વાગડ ફોલ્ટ, લખપતથી ભચાઉ સુધીમાં કચ્છ મેઇનલેન્ડ ફોલ્ટ, વિગોડી ગામ નજીકનો વિગોડી ફોલ્ટ, કુકમા ગામના દક્ષિણમાં કંટ્રોલ હિલ ફોલ્ટ, કોઠારાના પૂર્વમાં નાયરા ફોલ્ટ, દહીસરા નજીક સાઉથ કંટ્રોલ હિલ ફોલ્ટ અને દ્વારકા જામનગર વિસ્તારમાં નોર્થ કાઠીયાવાડ ફોલ્ટ જેવા ફોલ્ટ સક્રિય છે.

સમગ્ર દુનિયામાં કચ્છનો વિસ્તાર એક્ટિવ ઇન્ટ્રાપ્લેટ સિસ્મિક ઝોન તરીકે પ્રખ્યાત છે. ભારતના સીસ્મિક ઝોનના નકશામાં કચ્છ વિસ્તાર ઝોન-5 તરીકે ઓળખાય છે. અહીં સૌથી વધુ અને મોટા વિનાશક ભૂકંપ આવી શકે છે. જ્યારે કચ્છ વિસ્તારમાં નિયમિત રીતે ભૂકંપના આંચકા અનુભવાય છે.

કચ્છમાં 200 વર્ષ દરમિયાન 9થી વધુ ભૂકંપ આવ્યા

કચ્છના ખડકોનું નિર્માણ અંદાજે 18 કરોડ વર્ષ પહેલા થયું છે. ભારત ખંડના આફ્રિકાથી અલગ થયા  બાદ યુરેશિયા ખંડ સાથે અથડાતાં સમયે કચ્છમાં નવી ફોલ્ટ લાઈનોનું નિર્માણ થયું. કચ્છ વિસ્તાર જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિઓનો પણ સાક્ષી રહ્યો છે. કચ્છમાં ડાયનાસોર અને દરિયાઈ જીવો મળ્યા બાદ નાશ પામ્યા હોવાના અનેક પુરાવા મળ્યા છે. કચ્છમાં દરિયો, રણ, મેદાન અને પર્વતો છે. આ ફોલ્ટથી નિયંત્રિત થાય છે. કચ્છની ભૌગોલિક રચનાઓ 10 હજાર વર્ષના ભૂકંપોથી બની છે. જેને એક્ટિવ ટેકટોનિક અથવા ન્યોટેકટોનિક રચના કહેવામાં આવે છે. છેલ્લાં 200 વર્ષમાં કચ્છ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં 9થી વધુ મોટા ભૂકંપ આવી ચૂક્યા છે. વર્ષ 1819, 1845, 1847, 1848, 1864, 1903, 1938, 1956, 1971 અને 2001ના ભૂકંપમાં ભારે વિનાશ થયો હતો. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં કચ્છમાં ચારથી પાંચની તીવ્રતના અનેક આંચકા નોંધાયા છે.

એક્ટિવ ફોલ્ટની નજીક બાંધકામ ટાળવું અથવા ભૂકંપ પ્રુફ બાંધકામ કરવું જોઈએ

કચ્છમાં તંત્ર અને લોકોએ ભૂકંપના કારણે થતી નુકસાનીઓનો સામનો કરવા માટે સજ્જ રહેવું જોઈએ. ઘણી જિયોલોજીકલ સ્ટડીઝ દ્વારા કચ્છના એક્ટિવ ફોલ્ટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા છે.  ફોલ્ટની નજીક વિકાસ કામ કરતી વખતે ભૂકંપપ્રુફ બાંધકામ કરવા કે એક્ટિવ ફોલ્ટની નજીક બાંધકામ ટાળવું જોઈએ. ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીએ કચ્છના લોકોને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની વારંવાર ટ્રેનિંગ આપીને મોકડ્રિલનું આયોજન કરવું જોઈએ. ગણિત, વિજ્ઞાન, પર્યાવરણ, ઇતિહાસ, અને ભૂગોળ સાથે ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ વિષયનો પણ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં ફરજિયાત રીતે સમાવેશ થવો જોઈએ.