ડાંગ-વાંસદાના જંગલો કેવી રીતે બને છે રાજ્યના ફેફસા

World Environment Day: દર વર્ષે 5 જૂનના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં 'વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ' ની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આધુનિક દુનિયામાં જ્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગ, પ્રદૂષણ અને ક્લાયમેટ ચેન્જ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ પર મોટા-મોટા સેમિનારો અને એર કન્ડિશન્ડ રૂમોમાં ચર્ચાઓ થતી હોય છે, ત્યારે દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાંથી પર્યાવરણ બચાવવાનો એક જીવંત અને વ્યવહારુ સંદેશ મળી રહ્યો છે. ડાંગ, વલસાડ, તાપી અને વાંસદાના જંગલોમાં વસતો આદિવાસી સમાજ કોઈ પણ મોટી વનસ્પતિશાસ્ત્રની ડિગ્રી વગર સદીઓથી પ્રકૃતિના સાચા રક્ષક તરીકે પોતાની ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. જાણીતા પ્રકૃતિપ્રેમી અને લેખક કિરણ પાડવીના જણાવ્યા અનુસાર, "જે વૃક્ષ આપણને છાંયો આપે છે, તેની કુહાડીથી નહીં પણ કરુણાથી માવજત કરો. પ્રકૃતિ બચશે તો જ માણસ બચશે."

વૈશ્વિક પર્યાવરણ કટોકટી અને સ્ટોકહોમ કોન્ફરન્સની પૃષ્ઠભૂમિ
વર્ષ 1972 માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા માનવ પર્યાવરણ પર ઐતિહાસિક સ્ટોકહોમ કોન્ફરન્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આ દિવસની ઉજવણી નક્કી થઈ હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 1974 થી દર વર્ષે એક ચોક્કસ થીમ સાથે વૈશ્વિક સ્તરે લોકોને જાગૃત કરવાના પ્રયાસો થાય છે. આ દિવસની મૂળ રૂપરેખા એ જ છે કે મનુષ્યને સમજાવવું કે આ પૃથ્વી માત્ર માનવજાત માટે નથી, પરંતુ કરોડો વનસ્પતિ, પશુ-પક્ષીઓ અને જીવજંતુઓનું પણ આના પર સમાન અસ્તિત્વ છે. વર્તમાન સમયમાં સિમેન્ટના જંગલો વધવાને કારણે ઋતુચક્ર સંપૂર્ણપણે ખોરવાયું છે, જેના પરિણામે ઉનાળામાં તાપમાન 40°C થી વધુ થઈ જાય છે અને ચોમાસામાં અનિયમિત વરસાદ વરસે છે. આ વૈશ્વિક કટોકટી વચ્ચે પ્રકૃતિ સાથે સહ-અસ્તિત્વ સ્વીકારવું એ જ એકમાત્ર વિકલ્પ બચ્યો છે.

સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ: આદિવાસી સંસ્કૃતિનો મૂળ આધાર
વૈજ્ઞાનિકો જેને આજે 'સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ' એટલે કે ટકાઉ વિકાસ કહે છે, તે આદિવાસી સમાજની પરંપરાગત જીવનશૈલીમાં વણાયેલું છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ એ મૂળભૂત રીતે પ્રકૃતિ-પૂજક સંસ્કૃતિ છે. તેઓ જંગલ, નદી અને જમીનને ક્યારેય વ્યાપારી સંસાધન કે કમાણીનું સાધન ગણતા નથી, પરંતુ તેને પોતાના દેવ સમાન માને છે. તેઓ વાઘદેવ, નાગદેવ અને ધરતી માતા તરીકે માવલી માતાની પૂજા કરે છે. આ પરંપરા પાછળનો હેતુ એ છે કે જે પ્રકૃતિ આપણું પાલન-પોષણ કરે છે, તેનું રક્ષણ કરવું એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. આદિવાસીઓ ક્યારેય લીલા વૃક્ષો કાપતા નથી અને જંગલમાંથી માત્ર પોતાની રોજિંદી જરૂરિયાત પૂરતું જ સૂકું લાકડું કે ફળ-ફૂલ એકત્રિત કરે છે. સંગ્રહખોરી ન કરવાની આ માનસિકતા જ પર્યાવરણને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખે છે.

દક્ષિણ ગુજરાતના ગ્રીન ફેફસાં: ડાંગ અને વાંસદાના ગાઢ જંગલો
દક્ષિણ ગુજરાતનો વન્ય પટ્ટો સમગ્ર રાજ્યના વાતાવરણને શુદ્ધ અને સંતુલિત રાખવામાં સૌથી મોટો ભાગ ભજવે છે. આ જંગલો સાગ, સાદડ, વાંસ, મહુડા અને ખેર જેવા કિંમતી વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ છે. ડાંગ જિલ્લો એ ગુજરાતનો 100% આદિવાસી વસ્તી ધરાવતો અને સૌથી વધુ વન આચ્છાદિત વિસ્તાર છે. અહીં આવેલો વાંસદા નેશનલ પાર્ક અદ્ભુત જૈવ-વિવિધતા ધરાવે છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ, અહીંના વાંસના વિશાળ ઝુંડ હવામાંથી મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરવાનું કામ કરે છે, જે આખા ગુજરાત માટે કુદરતી એર-પ્યુરિફાયર સમાન છે.

ગુજરાતનું ચેરાપુંજી અને જળ-જંગલનો સમન્વય
તાપી અને વલસાડ જિલ્લાની ગિરિમાળાઓ પર્યાવરણ સંતુલનનું મોટું ઉદાહરણ છે. વલસાડ જિલ્લાના કપરાડા અને ધરમપુરના જંગલોને 'ગુજરાતનું ચેરાપુંજી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં થતો ભારે વરસાદ આ વિસ્તારોમાં આવેલા ગાઢ જંગલોના કારણે જ સંભવ બને છે. તાપી નદીના કિનારે વસેલી સંસ્કૃતિએ હંમેશા જળ અને જંગલના સમન્વયને જાળવી રાખ્યો છે. જંગલો બચશે તો જ ભૂગર્ભ જળના સ્તર જળવાઈ રહેશે તે વાત આદિવાસીઓ સારી રીતે જાણે છે.

પર્યાવરણ રક્ષણ માટે સ્થાનિક સ્તરે લેવાયેલા મહત્વના પગલાં
સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયોએ જંગલોને ગેરકાયદેસર કટીંગ અને નુકસાનથી બચાવવા માટે કેટલીક અદ્ભુત પરંપરાઓ અને લોક-આંદોલનો શરૂ કર્યા છે:
'દેવરાઈ' ની પરંપરા: ડાંગ અને વલસાડના અંતરિયાળ ગામોમાં જંગલના ચોક્કસ ભાગને દેવતાઈ સ્થાન ગણીને આરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ દેવરાઈ વિસ્તારમાંથી એક નાનું પાંદડું તોડવાની પણ કડક મનાઈ હોય છે, જેના લીધે સેંકડો વર્ષ જૂની દુર્લભ વનસ્પતિઓ આજે પણ ત્યાં સુરક્ષિત છે.
સ્વયંભૂ જંગલ સુરક્ષા સમિતિઓ: સરકારી વન વિભાગની સમાંતર સ્થાનિક આદિવાસી યુવાનોએ પોતાના મંડળો બનાવ્યા છે. આ યુવાનો રાત્રિના સમયે જંગલમાં પેટ્રોલિંગ કરે છે અને લાકડા ચોરોથી વન સંપત્તિનું રક્ષણ કરે છે.
100% ઓર્ગેનિક ખેતી: રાસાયણિક ખાતરોથી જમીન બગાડવાને બદલે અહીંના ખેડૂતો ગાયના છાણ અને કુદરતી ખાતરનો ઉપયોગ કરીને નાગલી (રાગી), વરાઈ અને અડદ જેવા પૌષ્ટિક પાકો લે છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
પરંપરાગત બીજ બેંક: આદિવાસી મહિલાઓ જંગલની લુપ્ત થતી ઔષધિઓ અને વૃક્ષોના બીજ એકઠા કરીને તેનું જતન કરે છે. ચોમાસાની શરૂઆત થતાં જ તેઓ જંગલના ખુલ્લા વિસ્તારોમાં જઈને આ બીજોનું કુદરતી વાવેતર કરે છે.

સરકારી વહીવટી તંત્ર અને સામાજિક સંસ્થાઓની સરાહનીય કામગીરી
વર્તમાન સમયમાં સરકારી અને સામાજિક સ્તરે પણ આ વિસ્તારોમાં પર્યાવરણ સુધારણા માટે મોટા પાયે કામગીરી ચાલી રહી છે. સાપુતારા, કિલાડ, મહાલ અને પૂર્ણા સેન્ચુરી જેવા પ્રકૃતિના ખોળામાં વસેલા સ્થળોએ ઇકો-ટુરિઝમ (Eco-Tourism) નો વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ પ્રકૃતિને કોઈ પણ પ્રકારનું નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર પ્રવાસીઓને પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનાવવાનો છે. આ ઉપરાંત, ડાંગ જિલ્લાને પ્લાસ્ટિક મુક્ત અને સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક જિલ્લો બનાવવા માટે સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને નાગરિકો સંયુક્ત રીતે ઝુંબેશ ચલાવી રહ્યા છે.

વિનાશના ભોગે વિકાસ નહીં
વિકાસની આંધળી દોડમાં મનુષ્ય ઘણીવાર એ ભૂલી જાય છે કે તે પ્રકૃતિનો એક ભાગ છે, તેનો માલિક નથી. જો ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરો ઓછી કરવી હોય તો માત્ર કાગળ પર કે સોશિયલ મીડિયા પર સ્ટેટસ મૂકીને પર્યાવરણ દિવસ ઉજવવાની માનસિકતા બદલવી પડશે. આપણે વિકાસ જરૂર કરીએ પરંતુ વિનાશના ભોગે નહીં. આજના આ વિશેષ દિવસે દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રકૃતિપુત્રો પાસેથી પ્રેરણા લઈને દરેક નાગરિકે માત્ર એક છોડ વાવવાનો નથી, પરંતુ તેને મોટો કરીને વટવૃક્ષ બનાવવાનો સંકલ્પ લેવો પડશે, જેથી આવનારી પેઢીને શુદ્ધ હવા અને પાણી મળી રહે.

નોંધ: લેખક પોલીસ વિભાગમાં પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર તરીકે ફરજ બજાવે છે અને લેખમાં લખેલા તેમના સ્વતંત્ર વિચારો છે.