કચ્છના ખારાઈ ઊંટ પર તોળાઈ રહ્યું અસ્તિત્વનું સંકટ

કચ્છની કુદરતી અજાયબી અને વિશ્વભરમાં એકમાત્ર દરિયામાં તરવાની ક્ષમતા ધરાવતી 'ખારાઈ ઊંટ'ની પ્રજાતિ આજે અસ્તિત્વના જોખમ સામે ઝઝૂમી રહી છે. કચ્છના દરિયાકાંઠાના ઇકોસિસ્ટમમાં અત્યંત મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવતા આ ઊંટની સંખ્યામાં થઈ રહેલો ચિંતાજનક ઘટાડો પર્યાવરણવિદો અને પશુપાલકો માટે લાલબત્તી સમાન છે. આ ગંભીર મુદ્દે તાજેતરમાં કચ્છ યુનિવર્સિટી ખાતે એક મહત્વપૂર્ણ મંથન કરવામાં આવ્યું હતું.

કચ્છના રણ અને દરિયાકિનારાની ઓળખ સમાન ખારાઈ ઊંટ તેની વિશેષતાઓ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ભારત સરકાર દ્વારા તેને અલગ નસલ તરીકે રાષ્ટ્રીય માન્યતા પણ આપવામાં આવી છે. આ ઊંટની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે દરિયાના ખારા પાણીમાં પણ જીવી શકે છે અને ખોરાકની શોધમાં દરિયામાં ૩ થી ૪ કિલોમીટર સુધી તરવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવે છે. આ નસલ મુખ્યત્વે કચ્છના ભચાઉ (જંગી), અબડાસા અને મુંદ્રા તાલુકાના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

સંખ્યામાં વિસ્ફોટક ઘટાડો: ૭૫% વસ્તી લુપ્ત

વર્ષ ૨૦૧૫ના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો કચ્છમાં અંદાજે ૪,૦૦૦ જેટલા ખારાઈ ઊંટ નોંધાયા હતા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૨૬ની શરૂઆતમાં આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર ૧,૦૦૦ ની આસપાસ રહી ગઈ છે. માત્ર એક દાયકામાં વસ્તીમાં થયેલો આ ૭૫% નો ઘટાડો અત્યંત આઘાતજનક છે. જો આ જ ગતિએ સંખ્યા ઘટતી રહેશે, તો આગામી થોડા વર્ષોમાં આ અનોખી પ્રજાતિ કાયમ માટે વિલુપ્ત થઈ જવાની ભીતિ છે.

ચેરિયાના જંગલો અને ચરિયાણની સમસ્યા

ખારાઈ ઊંટના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો પડકાર તેમના ખોરાકનો છે. આ ઊંટ મુખ્યત્વે ચેરિયા (મેન્ગ્રોવ્સ) ના પાન અને ડાળીઓ પર નિર્ભર હોય છે. દરિયામાં ઉગતા આ ચેરિયાના ઝાડ જ તેમનો મુખ્ય આહાર છે. પરંતુ દુર્ભાગ્યવશ, કચ્છના દરિયાકાંઠે વધી રહેલા ઔદ્યોગિક એકમો અને મીઠાના અગરોને કારણે ચેરિયાના જંગલોનો મોટા પાયે નાશ થઈ રહ્યો છે. જંગલો ઘટવાથી ઊંટ માટે ચરિયાણનો પ્રશ્ન વિકટ બન્યો છે, જે સીધી રીતે તેમની વસ્તી પર અસર કરી રહ્યો છે.

કચ્છ યુનિવર્સિટી ખાતે ચિંતન શિબિર

ખારાઈ ઊંટને બચાવવા માટે 'સહજીવન સંસ્થા' અને 'ઊંટ ઉછેરક માલધારી સંગઠન' દ્વારા કચ્છ યુનિવર્સિટી ખાતે એક વિશેષ સેમિનારનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ બેઠકમાં પશુપાલકો, પર્યાવરણ પ્રેમીઓ, પશુપાલન વિભાગ અને ફોરેસ્ટ વિભાગના અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

સેમિનારમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી: ૧. ચેરિયાનું સંવર્ધન: જે રીતે ઉદ્યોગોને કારણે ચેરિયા કપાઈ રહ્યા છે તેને તાત્કાલિક અટકાવવા અને નવા વૃક્ષારોપણ કરવા પર ભાર મૂકાયો. ૨. માલધારીઓની આજીવિકા: ઊંટ પાળતા માલધારીઓને પ્રોત્સાહન અને સહાય પૂરી પાડવા રજૂઆત કરવામાં આવી. ૩. નીતિગત ફેરફારો: ખારાઈ ઊંટના ચરિયાણ વિસ્તારને સુરક્ષિત જાહેર કરવાની માંગણી કરવામાં આવી.

આગળનો માર્ગ

ખારાઈ ઊંટ એ માત્ર કચ્છની જ નહીં પણ ભારતની ધરોહર છે. જો આપણે તેને બચાવવા માંગતા હોઈએ, તો વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે. માલધારી સંગઠનો સતત આ લડત લડી રહ્યા છે, પરંતુ હવે સરકાર અને વન વિભાગે કડક પગલાં ભરીને ચેરિયાના જંગલોનું રક્ષણ કરવું પડશે.

કચ્છની આ વિશિષ્ટ જીવસૃષ્ટિ આજે જોખમમાં છે. ખારાઈ ઊંટને બચાવવો એ માત્ર પશુપાલકોની નહીં પણ સમગ્ર સમાજની જવાબદારી છે. જો સમયસર પગલાં નહીં લેવાય તો 'કચ્છ નહીં દેખા તો કુછ નહીં દેખા' કહેવાતા પ્રદેશમાંથી આ અનોખું 'રતન' હંમેશા માટે ખોવાઈ જશે.