સમરસ હોસ્ટેલ: શું ભોજનમાં ભ્રષ્ટાચાર ભળ્યો?

ગુજરાતભરની સમરસ હોસ્ટેલોમાં વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવતા ભોજનની ગુણવત્તા પર લાંબા સમયથી પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. સુરતની ઘટનાએ આ આક્રોશને ફરીથી સપાટી પર લાવી દીધો છે. આ ગંભીર મુદ્દા પરનો વિસ્તૃત અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

સુરતની વીર નર્મદ સાઉથ ગુજરાત યુનિવર્સિટી (VNSGU) ના કેમ્પસમાં આવેલી સમરસ હોસ્ટેલ ગઈકાલે મોડી રાત્રે રણમેદાનમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી. સામાન્ય રીતે મધરાતે વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાની તૈયારી કે અભ્યાસમાં મશગૂલ હોય છે, પરંતુ અહીં દ્રશ્યો કંઈક અલગ જ હતા. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ (ABVP) ના કાર્યકરો અને હોસ્ટેલના અસંખ્ય વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. વિરોધ એટલો ઉગ્ર હતો કે વિદ્યાર્થીઓ હોસ્ટેલના મુખ્ય ગેટ પર જ સૂઈ ગયા હતા. તેમનો એક જ આક્ષેપ હતો – "અમને માણસ સમજીને જીવવા લાયક ભોજન આપો."

વિદ્યાર્થીઓના મતે, તેમને પીરસવામાં આવતો આહાર માત્ર હલકી ગુણવત્તાનો જ નથી, પરંતુ 'અખાદ્ય' છે. વારંવાર રજૂઆતો કરવા છતાં મેસ સંચાલકો કે વોર્ડન દ્વારા કોઈ સુધારો ન કરવામાં આવતા આખરે વિદ્યાર્થીઓએ ગાંધીગીરીનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.

રાજ્યવ્યાપી સમસ્યા: સુરત તો માત્ર ઝાંખી છે

આ સમસ્યા માત્ર સુરત પૂરતી મર્યાદિત નથી. જો આપણે ભૂતકાળની ઘટનાઓ પર નજર કરીએ તો અમદાવાદ, રાજકોટ, જામનગર અને વડોદરાની સમરસ હોસ્ટેલોમાં પણ આવા જ કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવ્યા છે.

• જીવાત અને ગંદકી: ક્યારેક દાળમાં જીવાત મળે છે, તો ક્યારેક શાકભાજીમાં ઈયળો.

• અધકચરું ભોજન: રસોઈયાઓ દ્વારા ઉતાવળમાં અડધું રંધાયેલું ખાણું પીરસી દેવામાં આવે છે, જે સીધું પેટની બીમારીઓને આમંત્રણ આપે છે.

• પોષણનો અભાવ: સરકાર જે મેનૂ અને કેલરીના દાવા કરે છે, તેનાથી વાસ્તવિકતા જોજનો દૂર છે.

સરકાર દ્વારા દર વર્ષે આ હોસ્ટેલો પાછળ અને વિદ્યાર્થીઓના ભોજન પાછળ કરોડો રૂપિયાની ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવે છે. છતાં, વિદ્યાર્થીની થાળી સુધી પહોંચતા-પહોંચતા આ રકમ કયા ભ્રષ્ટાચારના ખાડામાં હોમાઈ જાય છે તે એક મોટો તપાસનો વિષય છે.

કોન્ટ્રાક્ટરોની લાલચ કે તંત્રની મિલીભગત?

સમરસ હોસ્ટેલોમાં ભોજનનો કોન્ટ્રાક્ટ આઉટસોર્સિંગ દ્વારા ખાનગી એજન્સીઓને આપવામાં આવે છે. અહીંથી જ સમસ્યાનું મૂળ શરૂ થાય છે.

૧. વધારે નફાની લાલચ: કોન્ટ્રાક્ટરો ઓછામાં ઓછા ખર્ચે ભોજન પૂરું પાડીને પોતાનો નફો વધારવા માંગતા હોય છે, જેના ભોગે લોટ, તેલ અને શાકભાજીની ગુણવત્તામાં બાંધછોડ કરવામાં આવે છે.

૨. નબળું સુપરવિઝન: સરકારી અધિકારીઓ કે હોસ્ટેલના સત્તાધીશો દ્વારા મેસમાં રંધાતા ભોજનનું અચાનક નિરીક્ષણ (Surprise Inspection) ભાગ્યે જ કરવામાં આવે છે.

૩. સેટિંગનો ખેલ: એવી પણ ચર્ચા છે કે મોટા કોન્ટ્રાક્ટરો અને જવાબદાર અધિકારીઓ વચ્ચેની સાંઠગાંઠને કારણે હલકી ગુણવત્તાના ભોજન સામે આંખ આડા કાન કરવામાં આવે છે.

તંત્રને આકરા સવાલો: કાયમી ઉકેલ ક્યારે?

જ્યારે પણ વિરોધ થાય છે, ત્યારે તંત્ર મોખિક આશ્વાસન આપીને મામલો થાળે પાડે છે, પણ થોડા દિવસોમાં સ્થિતિ ફરી હતી એવી જ થઈ જાય છે.

• શું સરકાર આવા કોન્ટ્રાક્ટરોને કાયમી ધોરણે બ્લેકલિસ્ટ ન કરી શકે?

• કેમ દરેક જિલ્લામાં ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ વિભાગ દ્વારા સાપ્તાહિક સેમ્પલિંગની પ્રક્રિયા ફરજિયાત કરવામાં આવતી નથી?

• શા માટે સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ હાઈટેક કિચનની વ્યવસ્થા નથી કરવામાં આવતી જેથી એકસરખી અને શુદ્ધ ગુણવત્તા જળવાઈ રહે?

વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય અને સ્વાસ્થ્યનો પ્રશ્ન

દૂરના ગામડાઓમાંથી આર્થિક રીતે નબળા પણ તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ સપના લઈને શહેરોમાં ભણવા આવે છે. તેમના વાલીઓ નિશ્ચિંત હોય છે કે સરકારી છત્રછાયામાં બાળક ભૂખ્યું નહીં રહે. પરંતુ જ્યારે આ વિદ્યાર્થીઓ હલકા ભોજનને કારણે બીમાર પડે છે કે કુપોષણનો શિકાર બને છે, ત્યારે તે સમાજ અને સરકાર માટે કલંક સમાન છે.

સુરતની આ ઘટનાએ ગાંધીનગર બેઠેલા ઉચ્ચ સત્તાધીશોને જગાડવાનું કામ કર્યું છે. જો આ સમસ્યાનો હવે કાયમી ઉકેલ નહીં આવે, તો આવનારા દિવસોમાં રાજ્યભરના વિદ્યાર્થીઓનો આક્રોશ એક મોટા આંદોલનનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.