ત્રણ દાયકા જૂનો નર્મદા જળ વિવાદ ઉકેલાયો

Narmada Water Dispute Resolved: દાયકાઓથી અનિર્ણિત રહેલો અને દેશના સૌથી જટિલ જળ વિવાદોમાંનો એક એવો નર્મદા જળ વિવાદ આખરે કાયમી ધોરણે ઉકેલાઈ ચૂક્યો છે. કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકાર મંત્રી અમિત શાહ તેમજ કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલની હાજરીમાં નવી દિલ્હી ખાતે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન – એમ 4 રાજ્યો વચ્ચે એક ઐતિહાસિક સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ સહિત અન્ય સહભાગી રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને ઉચ્ચ પ્રતિનિધિઓ ખાસ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા અને તેમણે કરાર પર હસ્તાક્ષર કરીને આંતરરાજ્ય સહકારનું નવું પ્રકરણ શરૂ કર્યું છે.

સહકારી સંઘવાદનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ
આ ઐતિહાસિક કરાર દ્વારા છેલ્લા 30 વર્ષથી સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ સંબંધિત નાણાકીય લેવડ-દેવડ, વિસ્થાપિતોના પુનર્વસન, જમીન સંપાદનના વળતર અને ખર્ચની વહેંચણી જેવા જટિલ મુદ્દાઓનો શાંતિપૂર્ણ અને સર્વસંમતિથી કાયમી ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો છે. ચારેય રાજ્યોના વ્યાપક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંવાદ અને સહમતિના મજબૂત પાયા પર આ વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ (OTS) મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે, જે ભારતના સંઘીય માળખામાં સહકારી સંઘવાદનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

'ડબલ એન્જિન' સરકાર અને સહકારી સંઘવાદનો વિજય
રાજકીય અને વહીવટી નિષ્ણાતોના મતે, વર્ષોથી અટકેલો આ વિવાદ ઉકેલાવા પાછળ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેની "ડબલ એન્જિન સરકાર" નો સમન્વય સૌથી મોટું પરિબળ સાબિત થયો છે. ભૂતકાળમાં વિવિધ રાજ્યોમાં અલગ-અલગ રાજકીય પક્ષોની સરકારો હોવાને કારણે રાજકીય ખેંચતાણ થતી હતી અને પરસ્પર સમન્વય સાધવો અત્યંત મુશ્કેલ બનતો હતો. જોકે, વર્તમાન સમયમાં કેન્દ્ર સરકાર અને આ વિવાદ સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના રાજ્યોમાં સમાન વિચારધારા ધરાવતી ભાજપની સરકારો હોવાથી રાજકીય અવરોધો દૂર થયા છે અને પરસ્પર વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે. ગૃહમંત્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મજબૂત નેતૃત્વમાં દેશની જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને જળ ક્ષેત્રે સહકારી સંઘવાદને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક ઐતિહાસિક નિર્ણયો લેવાયા છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ડબલ-એન્જિન સરકારોને કારણે રાજ્યોની પરસ્પર સમજવાની ક્ષમતા વધી છે, જેના લીધે દેશના લાંબા ગાળાના આંતરરાજ્ય વિવાદો હવે ઝડપથી ઉકેલાઈ રહ્યા છે. કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી. આર. પાટીલના નેતૃત્વમાં દેશના જળ વિતરણના વિવાદો એક પછી એક સુખદ અંત તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.

ગુજરાતને મળશે ₹1,650 કરોડ
સરદાર સરોવર નર્મદા પ્રોજેક્ટ હેઠળ ડેમનું બાંધકામ, જમીન સંપાદન, નહેરોનું નેટવર્ક, પુનર્વસન અને વીજ ઉત્પાદન પાછળ થતો તમામ આર્થિક ખર્ચ ચારેય રાજ્યો વચ્ચે નક્કી કરેલા હિસ્સા પ્રમાણે વહેંચવાનો હતો. આ નાણાકીય બાબતોને લઈને છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી કરોડો રૂપિયાના દાવા-પ્રતિદાવા ચાલી રહ્યા હતા. આ નવા કરાર હેઠળ તમામ વિવાદોનો અંત આણીને 'વન ટાઇમ સેટલમેન્ટ' (OTS) ની ફોર્મ્યુલા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ સત્તાવાર સમજૂતી મુજબ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન – આ ત્રણેય ભાગીદાર રાજ્યો ગુજરાતને પ્રતિ રાજ્ય ₹550 કરોડની ચૂકવણી કરવા માટે સહમત થયા છે. આ રીતે, મુખ્ય નિર્માણકર્તા એવા ગુજરાત રાજ્યને બાકી લેણાંના અંતિમ પતાવટ તરીકે કુલ ₹1,650 કરોડની મોટી રકમ મળશે. આ ચૂકવણી થવાથી કરોડો રૂપિયાની વર્ષોથી અટકેલી વસૂલાત પૂર્ણ થશે અને લાંબા સમયથી ચાલતા કાનૂની તેમજ વહીવટી વિવાદોનો કાયમી નિકાલ આવશે, જેનાથી સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ લિમિટેડ (SSNNL) ની નાણાકીય સ્થિતિ પણ અત્યંત મજબૂત બનશે.

કેવી રીતે શરૂ થઈ હતી નાણાકીય લડાઈ?
નર્મદા નદી પર સરદાર સરોવર ડેમ પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય બાંધકામ ગુજરાત સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને પ્રારંભિક તબક્કાનો તમામ જંગી ખર્ચ ગુજરાતે પોતાના ભંડોળમાંથી કર્યો હતો. નિયમ મુજબ, બાદમાં અન્ય ત્રણ ભાગીદાર રાજ્યો પાસેથી તેમના હિસ્સાની રકમ વસૂલવાની હતી. પરંતુ વર્ષો દરમિયાન પ્રોજેક્ટના કોસ્ટ એસ્કેલેશન (મોંઘવારીના કારણે ખર્ચમાં વધારો), વ્યાજ પર વ્યાજની ગણતરી અને અન્ય વહીવટી ખર્ચાઓને કારણે હજારો કરોડ રૂપિયાના જટિલ હિસાબો ઊભા થયા હતા.

બીજી તરફ, આ પ્રોજેક્ટના કારણે મધ્યપ્રદેશને ભૌગોલિક રીતે સૌથી વધુ નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું, જેમાં વન્ય જમીન અને ખેતીલાયક ફળદ્રુપ જમીન ડૂબમાં ગઈ હતી તેમજ આશરે 178 ગામડાઓ પણ અસરગ્રસ્ત થયા હતા. સરદાર સરોવર ડેમનો કુલ ડૂબ વિસ્તાર 37,533 હેક્ટર જેટલો વિશાળ છે, જેમાંથી 55.5 ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો એકલા મધ્યપ્રદેશનો છે. ભૂતકાળમાં મધ્યપ્રદેશની તત્કાલીન સરકારો દરમિયાન વિસ્થાપિતોના પુનર્વસન અને નાણાની ચૂકવણી મુદ્દે વિવાદો વધુ વકર્યા હતા. એક તબક્કે મધ્યપ્રદેશે દાવો કર્યો હતો કે વિસ્થાપિતોના યોગ્ય પુનઃસ્થાપન માટે તેમને ₹7,669 કરોડની જરૂર છે. જોકે, તમામ પાસાઓની ઝીણવટભરી ચકાસણી બાદ આ અવાસ્તવિક દાવાઓને મધ્યસ્થતાથી નકારી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને આખરે આપસી સહમતિથી ત્રણેય રાજ્યો માટે ₹550-550 કરોડની આખરી સેટલમેન્ટ રકમ નક્કી કરાઈ છે.

કયા-કયા પડતર મુદ્દાઓનું આવ્યું નાણાકીય નિરાકરણ?
ચારેય રાજ્યો વચ્ચેની આ બેઠકમાં માત્ર ડેમના પાયાના બાંધકામના જ નહીં, પરંતુ છેલ્લા 30 વર્ષમાં ઊભા થયેલા તમામ પરચુરણ આર્થિક વિવાદોને આ કરારમાં આવરી લેવાયા છે:
બાંધકામ અને મોંઘવારી ખર્ચ: ડેમ અને મુખ્ય હાઇડ્રોલિક માળખાના નિર્માણમાં સમય જતાં વધેલા વધારાના ખર્ચનું સમાયોજન.
પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન (R&R): અસરગ્રસ્ત પરિવારો અને જમીન માલિકોને ચૂકવવામાં આવેલા વળતરના હિસાબોની પતાવટ.
જમીન સંબંધિત વળતર: ડૂબમાં ગયેલી વનભૂમિ (ફોરેસ્ટ લેન્ડ) અને સરકારી જમીન સંબંધિત નાણાકીય વળતરની આખરી ગણતરી.
ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ (O&M): ડેમ અને મુખ્ય નહેરોના વાર્ષિક સંચાલન અને જાળવણી પાછળ થયેલા આંતરરાજ્ય ખર્ચની વહેંચણી.
વીજ ઉત્પાદન અને વ્યાજના દાવા: હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્લાન્ટમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીના નાણાકીય સમાયોજનો અને વર્ષોથી પેન્ડિંગ રહેલી રકમ પર લાગેલા વ્યાજના દાવાઓનો અંત.

પાણી વિતરણ અને કૃષિ ક્ષેત્રે નવી ક્રાંતિનો ઉદય
નાણાકીય વિવાદોના ઉકેલની સાથે-સાથે જળ વહેંચણીના સંવેદનશીલ મુદ્દે પણ ચારેય રાજ્યોએ અત્યંત સકારાત્મક વલણ અપનાવ્યું છે. અત્યાર સુધી નર્મદાના જળરાશિની પ્રો-રેટા (પ્રમાણસર) વહેંચણી થતી હતી, જેમાં મધ્યપ્રદેશને તેના ભૌગોલિક હિસ્સા મુજબ સૌથી વધુ અને રાજસ્થાન જેવા સૂકા રાજ્યને ઓછું પાણી મળતું હોવાની ગણતરીઓ સામે આવતી હતી. જોકે, આ નવી ઐતિહાસિક સમજૂતી હેઠળ તમામ રાજ્યોએ મોટું મન રાખીને એ સ્વીકાર્યું છે કે ભવિષ્યમાં જો કોઈ રાજ્યને કુદરતી પ્રવાહ કે ટેકનિકલ કારણોસર સહેજ વધારે કે ઓછું પાણી મળે, તો તેનાથી કોઈ નવો વિવાદ ઊભો કરવો નહીં. ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે નર્મદાનું પાણી દેશના જે પણ સૂકા વિસ્તારોમાં પહોંચ્યું છે, ત્યાંની જમીન ફળદ્રુપ બની છે, જમીનના બજાર મૂલ્યો વધ્યા છે અને લાખો ખેડૂતોનું ભાગ્ય બદલાયું છે. આ સફળ સમજૂતીથી નર્મદાના અમૂલ્ય પાણીનો 100 ટકા મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત થશે અને ચારેય રાજ્યોના કરોડો ખેડૂતો તથા નાગરિકોને તેનો સીધો અને અવિરત લાભ મળતો રહેશે. આ કરાર ભારતના વિકાસના ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ સીમાચિહ્ન સાબિત થશે.