ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા: ઇતિહાસ, રોચક તથ્યો અને અનોખી ઘટનાઓ

ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા ભારતની સૌથી પ્રાચીન અને પવિત્ર ધાર્મિક પરંપરાઓમાંની એક છે, જે સદીઓથી ભક્તોના હૃદયમાં આસ્થાનું સ્થાન ધરાવે છે. આ રથયાત્રા ખાસ કરીને ઓડિશાના પુરી, ગુજરાતના અમદાવાદ અને કોલકાતા નજીક મહેશ નગરમાં યોજાય છે. આ ત્રણેય રથયાત્રાઓમાં અમદાવાદની રથયાત્રા પોતાના વિશિષ્ટ ઇતિહાસ, ભવ્યતા અને ભક્તોના અપાર ઉત્સાહને કારણે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. આ લેખમાં અમદાવાદની રથયાત્રાના ઇતિહાસ, રોચક તથ્યો અને ખાસ કરીને એક અનોખી ઘટના, જેમાં સરજુ નામના હાથીએ પોલીસ વાનને સૂંઢથી ફેંકી દીધી હતી, તેનો વિસ્તૃત ઉલ્લેખ કરવામાં આવશે.   અમદાવાદની રથયાત્રાનો ઇતિહાસ   અમદાવાદની રથયાત્રાની શરૂઆત 2 જુલાઈ, 1878ના રોજ અષાઢી બીજે થઈ હતી. આ યાત્રા ભગવાન જગન્નાથ, બલરામ અને સુભદ્રાના ત્રણ રથો સાથે જગન્નાથ મંદિરથી નીકળે છે અને શહેરની પોળોમાં ફરીને સરસપુરમાં મોાસળમાં પહોંચે છે. જ્યાં બપોરનું જમણ અને રોકાણ કર્યા બાદ ફરી નીજ મંદિર પધારે છે.  2025ના વર્ષ સુધીમાં આ યાત્રા તેની 148મી વર્ષગાંઠ ઉજવી રહી છે, જે દર્ષાવે છે કે તે ગુજરાતની એક મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક પરંપરા બની ગઈ છે.   જોકે, પુરીની રથયાત્રા સૌથી પ્રાચીન માનવામાં આવે છે, જેનો ઇતિહાસ પૌરાણિક કથાઓ સાથે જોડાયેલો છે અને 1558થી શરૂ થઈ હોવાનું ઐતિહાસિક રીતે નોંધાયેલું છે. તેની સરખામણીમાં અમદાવાદની યાત્રા નવી છે, પરંતુ તેની લોકપ્રિયતા અને ભવ્યતા કોઈની સાથે સરખાવી શકાય તેમ નથી. ત્રીજી રથયાત્રા મહેશની છે, જે આ વર્ષે 626મી વખત નીકળશે, જે એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન છે.   રથયાત્રાની રચના અને પરંપરા   અમદાવાદની રથયાત્રા આશરે 22 કિલોમીટરના માર્ગ પર નીકળે છે, જે જૂના શહેરની સાંકડી પોળોમાંથી પસાર થાય છે. ત્રણ રથ – ભગવાન જગન્નાથનો નંદીઘોષ, બલરામનો તલધ્વજ અને સુભદ્રાનો દેવદલ – ભક્તો દ્વારા દોરડાં વડે ખેંચાય છે. આ રથો શરૂઆતમાં નારિયેળીના લાકડામાંથી બનાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેનું ઓછું ટકાઉપણું હોવાથી 1900ની સદીથી સાગના લાકડામાંથી રથો બનવા લાગ્યા, જેનું વજન ઘટીને ત્રણ ટન જેટલું થયું. 1950માં રથનું કદ વધ્યું અને પૈડાંની સંખ્યા ઘટીને છ થઈ. 1992માં સ્ટિયરિંગની સુવિધા ઉમેરાઈ, જેથી રથને વળાંક આપવામાં સરળતા રહે.   યાત્રા દરમિયાન જગન્નાથ મંદિરથી શરૂ થઈને સરસપુરમાં મોસાળ (માસીનું ઘર) ખાતે બપોરે ભોજન માટે રોકાય છે. આ મોસાળની વિધિમાં ભાગ લેવા માટે 20 વર્ષનું વેઈટિંગ લિસ્ટ હોય છે, જે આ યાત્રાની લોકપ્રિયતા દર્શાવે છે. રોચક તથ્યો

1. ભરૂચના ખલાસીઓનું યોગદાન: અમદાવાદની રથયાત્રાના રથોનું નિર્માણ ભરૂચના ખલાસીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે પણ દર વર્ષે રથોને નવેસરથી સજાવે છે.
2. પૌરાણિક મૂળ: પુરીની રથયાત્રા સુભદ્રાની દ્વારકા નગરચર્યાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત છે, જેમાં શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામે તેમની બહેન માટે રથ તૈયાર કરાવ્યા હતા.
3. મૂર્તિની રચના: પુરીની પરંપરા અનુસાર, જગન્નાથ, બલરામ અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ અધૂરી રાખવામાં આવે છે, કારણ કે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની ધીરજ ખૂટતાં વિશ્વકર્માએ મૂર્તિ નિર્માણ અટકાવી દીધું હતું.
4. મહેશનો ઐતિહાસિક રથ: મહેશની રથયાત્રાનો રથ 1885માં બન્યો હતો, જે 50 ફૂટ ઊંચો અને 125 ટન વજનનો છે, અને આજે પણ ઉપયોગમાં છે.
5. જનતા કર્ફ્યૂ: અમદાવાદની રથયાત્રા દરમિયાન જૂના શહેરમાં સ્વૈચ્છિક જનતા કર્ફ્યૂની પરંપરા વર્ષોથી ચાલે છે, જેથી શાંતિ જળવાઈ રહે.

અનોખી ઘટના: સરજુ હાથીનું પોલીસ વાન ફેંકવાનું કૃત્ય   1985માં ગુજરાતમાં ભારે કોમી તોફાનોનો માહોલ હતો. રથયાત્રા યોજવી કે નહીં તે અંગે સરકારે મંજૂરી આપી ન હતી, પરંતુ ભક્તોની આસ્થા અને પરંપરાને જાળવવાનો જુસ્સો અટળ હતો. આવા તંગ વાતાવરણમાં જગન્નાથ મંદિર ફરતે ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવાયો હતો. મંગળા આરતી અને યાત્રાની વિધિ પછી, સરજુપ્રસાદ નામનો હાથી રથયાત્રાની શોભાયાત્રાની આગેવાની કરવા નીકળ્યો. મંદિરના દરવાજા સામે પોલીસ વાન આડશ તરીકે ઊભી હતી, પરંતુ સરજુએ તેને પોતાની સૂંઢથી ધક્કો મારીને હટાવી દીધી. આ ઘટનાને ભક્તોએ ભગવાનની નગરચર્યાની ઇચ્છા તરીકે જોઈ, અને આ ઉત્સાહમાં બેરિકેડ તૂટી પડ્યા. આખરે, તોફાનોના માહોલમાં પણ રથયાત્રા નીકળી, જે એક અનન્ય ઘટના બની રહી.  

• 1946ના કોમી તોફાનો: આઝાદી પહેલાં જમાલપુરમાં રથયાત્રા દરમિયાન તોફાનો ફાટી નીકળ્યા હતા. આ દરમિયાન વસંતરાવ હેગિષ્ટે અને રજબઅલી લાખાણી નામના બે મિત્રોએ તોફાનીઓને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઉન્માદી ટોળાએ તેમની હત્યા કરી નાખી. આ ઘટના માનવતાનું પ્રતીક બની રહી.
• કોરોના મહામારી (2020): 143 વર્ષના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત, 2020માં કોરોનાને કારણે 143મી રથયાત્રા યોજાઈ શકી ન હતી. 144મી યાત્રા મર્યાદિત સ્વરૂપે, માત્ર પાંચ વાહનો અને 20 ખલાસીઓ સાથે, સવા ચાર કલાકમાં પૂર્ણ થઈ, જે દરમિયાન ભક્તોએ ઘરની બારીઓમાંથી દર્શન કર્યાં.
• 1993ની સુરક્ષા: કોમી તણાવને કારણે રથો પર બુલેટપ્રૂફ કાચ લગાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી દૂરથી ગોળીબારનો ભય ન રહે.

સૌહાર્દની પરંપરા   અમદાવાદની રથયાત્રા એકતા અને સૌહાર્દનું પ્રતીક બની છે. લઘુમતી વિસ્તારોમાંથી પસાર થતી વખતે સ્વૈચ્છિક જનતા કર્ફ્યૂ પાળવામાં આવે છે. કૉર્પોરેશનની કચેરી ખાતે રથયાત્રાનું સ્વાગત થાય છે, અને લઘુમતી સમાજના અગ્રણીઓ દ્વારા ચાંદીની પ્રતિકૃતિ અર્પણ કરવાની પરંપરા શરૂ થઈ છે. સ્વયંસેવકો રથયાત્રીઓ માટે પાણી અને શરબતની વ્યવસ્થા કરે છે, જે સમાજની એકતાને દર્શાવે છે.   અમદાવાદની રથયાત્રા માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવ નથી, પરંતુ એક સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક એકતાનું પ્રતીક છે. સરજુ હાથીની ઘટના, કોમી તોફાનોમાં પણ અડગ રહેલી પરંપરા, અને કોરોના મહામારી દરમિયાન પણ યાત્રાની વિધિ ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ આ યાત્રાના મહત્વને રેખાંકિત કરે છે. આ રથયાત્રા ભક્તોની આસ્થા, શાંતિ અને એકતાનો સંદેશ ફેલાવે છે, જે દાયકાઓ સુધી અમદાવાદની ઓળખ બની રહેશે.