મીઠાપુર મરીન સેન્ચ્યુરી પ્રદૂષણ મામલે હાઈકોર્ટ કડક

ગુજરાત હાઈકોર્ટે જામનગર મરીન સેન્ચ્યુરી વિસ્તારમાં પ્રદૂષણ ફેલાવવાના મામલે ટાટા કેમિકલ્સ લિમિટેડ સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે કંપની દ્વારા વર્ષો સુધી ખુલ્લી નહેરો મારફતે કેમિકલ કચરો અને પ્રદૂષિત પાણી દરિયામાં છોડવામાં આવતું હતું, જેના કારણે સંવેદનશીલ દરિયાઈ પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થયું છે.

વન વિભાગ, જામનગર કલેક્ટર અને અન્ય સત્તાધિકારીઓના અહેવાલોના આધારે હાઈકોર્ટે ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ(GPCB) અને જિલ્લાના વહીવટીતંત્રને કડક કાર્યવાહી કરવા આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનનું ત્રણ મહિનામાં વૈજ્ઞાનિક આકલન કરી કંપની પાસેથી વળતર વસૂલવા  સૂચના આપી છે. આ ઉપરાંત ત્રણ અઠવાડિયામાં કાર્યવાહીનો રિપોર્ટ રજૂ કરવા હુકમ કર્યો છે.

સમગ્ર મામલો દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના મીઠાપુર વિસ્તાર સાથે જોડાયેલો છે. જ્યાં ટાટા કેમિકલ્સ વર્ષોથી સોડા એશ અને અન્ય રસાયણોના ઉત્પાદનનું કામ કરે છે. કંપની દ્વારા દરિયામાં ઔદ્યોગિક કચરો અને પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં આવતું હોવાનું સામે આવ્યું હતું. 1982માં આ વિસ્તારને મરીન સેન્ચ્યુરી જાહેર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં કંપનીએ કામગીરી ચાલુ રાખી હતી.

કંપનીએ કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે, તેઓ વર્ષો જૂની સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે અને પ્રદૂષિત પાણી નિયત ધોરણો મુજબ છોડવામાં આવતું હતું. આ ઉપરાંત ઊંડા દરિયામાં નિકાલ માટે નવી પાઈપલાઈન અને ડિફ્યુઝર સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરાઈ હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું. જોકે, વન વિભાગ અને કલેક્ટરે કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે, કંપનીએ સરકારી અને અભ્યારણ્યની જમીન પર ગેરકાયદે પ્રદૂષિત પાણી છોડીને આશરે 100 હેક્ટર વિસ્તારને અસર પહોંચાડી છે.

હાઈકોર્ટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિને ગંભીર ગણાવી હતી અને નોંધ્યું કે, સતત પ્રદૂષણના કારણે મરીન સેન્ચ્યુરીનું કુદરતી પર્યાવરણ ભારે અસરગ્રસ્ત થયું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે પર્યાવરણને થયેલા નુકસાન માટે જવાબદાર ઉદ્યોગોને જવાબદારીથી બચાવી શકાય નહીં.

કોર્ટે GPCBને નિષ્ણાતોની ટીમ બનાવી પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા જણાવ્યું છે. ઉપરાંત, નવી બંધ પાઈપલાઈન સિસ્ટમ કાર્યરત ન થાય ત્યાં સુધી પ્રદૂષણ અટકાવવા જરૂરી હોય તો ઉદ્યોગ બંધ કરવા સહિતના કડક પગલાં લેવા પણ સૂચના આપવામાં આવી છે.

આ કેસમાં ટાટા કેમિકલ્સે હાઈકોર્ટના આદેશ સામે સ્ટે માગ્યો હતો, પરંતુ કોર્ટે તે અરજી નકારી કાઢી હતી. હવે આ મામલે આગામી સુનાવણી 17 જૂનના રોજ હાથ ધરવામાં આવશે.

શું છે સમગ્ર મામલો?

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના ઓખા તાલુકાના મીઠાપુર ખાતે ટાટા કેમિકલ્સ લિમિટેડ વર્ષ 1939થી સોડા એશ અને અન્ય રસાયણોનું ઉત્પાદન કરે છે. કંપની દ્વારા ખુલ્લી નહેરો થકી ઔદ્યોગિક પ્રદૂષિત પાણી અને કેમિકલ વેસ્ટ દરિયાના ઇન્ટર-ટાઈડલ ઝોનમાં છોડવામાં આવતું હતું.

1982માં સરકાર દ્વારા આ દરિયાઈ વિસ્તારને મરીન સેન્ચ્યુરી જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. જેને લઈને જામનગરના કલેક્ટર દ્વારા કંપનીના આ વિસ્તારમાં પ્રદૂષિત પાણી છોડવાના હક્કને નકારી કાઢતા અને તેને ગેરકાયદે દબાણ ગણાવતો ઓર્ડર જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. જેની વિરૂદ્ધમાં ટાટા કેમિકલ્સે વર્ષ 2006માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી.

કંપનીનો દાવો હતો કે, તેઓ 1962-63થી આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે અને 1982 પહેલાથી આ હક્ક ધરાવે છે. વળી ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડના નિર્ધારિત માપદંડો મુજબ જ પાણી છોડવામાં આવતું હતું. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓસનોગ્રાફિ દ્વારા કચરાનો નિકાલ કચ્છના અખાતમાં કરવામાં આવતો હતો. ત્યાં પાઈપોને રિપેર કરવા અને નવી નાખવા તેઓને મંજૂરી આપવામાં આવે. 3.75 કિમીની પાઈપલાઈન ડાયવર્ટ કરવા તેઓએ 1.12 કરોડ ઓથોરિટી સમક્ષ જમા કરાવ્યા છે. મોટા ભાગનું કામકાજ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે અને તે મે 2026 સુધીમાં કાર્યરત થઈ જશે. વર્ષ 2010થી સ્ટેટ્સ કવો જાળવવામાં આવ્યો હતો.

કેસની વિલંબિત પ્રક્રિયા દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારના 2011ના નવા નિયમો મુજબ સોડા એશ ઉદ્યોગો માટે ખુલ્લામાં પાણી છોડવાના ધોરણો બદલાયા. આથી ટાટા કેમિકલ્સે ઊંડા દરિયામાં પ્રદૂષિત પાણીના નિકાલ માટે બંધ પાઈપલાઈન અને ડિફ્યુઝર સિસ્ટમ નાખવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો જેને તમામ સંબંધિત સરકારી વિભાગો તરફથી મંજૂરીઓ મળી ચૂકી છે. આ પાઈપલાઈનનું કામ મે, 2026ના અંત સુધીમાં પૂર્ણ થવાની આશા છે.

વન વિભાગ અને કલેક્ટરના જણાવ્યા મુજબ 1982ના જાહેરનામા બાદ ટાટા કેમિકલ્સે કોઈ કાયદેસર હક્ક દાવો કર્યો નહોતો. કંપનીએ પોતાની માલિકીની જમીનની બહાર સરકારી અને અભ્યારણ્યની આશરે 100 હેક્ટર જેટલી જમીન પર ગેરકાયદે કેમિકલ કચરો અને પ્રદૂષિત પાણી છોડીને મોટું દબાણ કર્યું હતું. પ્રદૂષિત પાણીના નિકાલના કારણે આ સંવેદનશીલ દરિયાઈ વિસ્તાર વેરાન બની ગયો હતો.