શિક્ષણ પાછળ ખર્ચમાં ગુજરાત 15મા ક્રમે, RBIના આંકડાથી ચોંકાવનારી તસવીર

Gujarat Education Budget 2025-26: એક સમાચાર પત્રના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના શિક્ષણ બજેટને લઈને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના તાજેતરના અહેવાલમાં મહત્વના આંકડા સામે આવ્યા છે. RBIના ‘State Finances: A Study of Budgets of 2025-26’ અહેવાલ મુજબ, 2025-26ના બજેટ અંદાજમાં ગુજરાતના કુલ બજેટમાંથી 13.3 ટકા હિસ્સો શિક્ષણ પાછળના ખર્ચ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. રાજ્યવાર સરખામણીમાં ગુજરાત શિક્ષણ પાછળના બજેટ હિસ્સાની દૃષ્ટિએ 15મા ક્રમે છે.

ગુજરાત શિક્ષણ બજેટમાં છેલ્લા વર્ષોમાં શું બદલાયું?
ગુજરાતમાં શિક્ષણ પાછળના બજેટ હિસ્સાની વાત કરીએ તો 2022-23માં આ પ્રમાણ 14.9 ટકા સુધી પહોંચ્યું હતું. ત્યારબાદના વર્ષોમાં તેમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. RBIના આંકડા મુજબ 2023-24માં શિક્ષણ ખર્ચનો હિસ્સો 13.8 ટકા અને 2024-25માં 13.9 ટકા રહ્યો હતો. જ્યારે 2025-26ના બજેટ અંદાજમાં આ હિસ્સો ઘટીને 13.3 ટકા થયો છે. આ રીતે 2022-23ના 14.9 ટકાના સ્તરની સરખામણીએ 2025-26માં ગુજરાતના બજેટમાં શિક્ષણ માટેના હિસ્સામાં 1.6 ટકાનો ઘટાડો જોવા મળે છે. આ આંકડા ગુજરાતમાં શિક્ષણ માટે બજેટ ફાળવણીના વલણ અંગે ચર્ચા ઊભી કરે છે.

કયા રાજ્યો શિક્ષણ પાછળ વધુ બજેટ ખર્ચે છે?
RBIના બજેટ વિશ્લેષણ મુજબ 2025-26માં બિહાર પોતાના બજેટનો 20 ટકા હિસ્સો શિક્ષણ પાછળ ખર્ચે છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં આ પ્રમાણ 17.5 ટકા, દિલ્હીમાં 17 ટકા, આસામમાં 16.8 ટકા અને રાજસ્થાનમાં 16.4 ટકા છે. આ ઉપરાંત છત્તીસગઢ 15.2 ટકા, મહારાષ્ટ્ર 14 ટકા, મેઘાલય 13.8 ટકા, મિઝોરમ અને સિક્કિમ 13.7 ટકા, નાગાલેન્ડ અને પશ્ચિમ બંગાળ 13.5 ટકા સાથે ગુજરાત કરતાં આગળ છે. ગુજરાતનો શિક્ષણ બજેટ હિસ્સો 13.3 ટકા છે.

ગુજરાતના શિક્ષણ ખર્ચના આંકડા કેમ મહત્વના?
શિક્ષણ પાછળના બજેટ હિસ્સામાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં માત્ર આ ટકાવારીના આધારે ગુજરાતના શિક્ષણ ક્ષેત્રના સમગ્ર ખર્ચનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય નહીં. રાજ્યના કુલ બજેટનું કદ, શિક્ષણ વિભાગની યોજનાઓ, પગાર અને વહીવટી ખર્ચ, મૂડી ખર્ચ તથા શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અલગ ફાળવણી જેવા પરિબળો પણ મહત્વના છે. RBIનો ‘State Finances’ અહેવાલ રાજ્યોની નાણાકીય સ્થિતિ અને બજેટના વલણનું વિશ્લેષણ કરે છે. તેથી ગુજરાતના શિક્ષણ બજેટનો 13.3 ટકાનો આંકડો રાજ્યની બજેટ પ્રાથમિકતાઓ સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

હવે નજર આગામી બજેટ પર
ગુજરાત શિક્ષણ બજેટ અંગે હવે મહત્વનો સવાલ એ છે કે આગામી નાણાકીય વર્ષમાં શિક્ષણ માટેના બજેટ હિસ્સામાં વધારો થાય છે કે નહીં. સરકારી શાળાઓ, શિક્ષકો, ઉચ્ચ શિક્ષણ, વિદ્યાર્થીઓ અને શૈક્ષણિક માળખાકીય સુવિધાઓ પર બજેટ ફાળવણીની અસર કેવી રહે છે તે પણ આગામી સમયમાં મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.