ઘોરાડ: દાયકાની મહેનત પર પાણી ફરી વળ્યું

Great Indian Bustard Chick Missing in Kutch: ગુજરાતના વન્યજીવ સંરક્ષણ ઇતિહાસમાં જે ઘટનાને ‘ઐતિહાસિક સિદ્ધિ’ ગણાવવામાં આવી હતી, તે હવે એક ગંભીર ચિંતા અને તપાસનો વિષય બની ગઈ છે. કચ્છના અબડાસા સ્થિત ઘોરાડ અભયારણ્યમાંથી એક આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ ‘ઓપરેશન એગ ટ્રાન્સફર’ હેઠળ જન્મેલું ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ)નું એકમાત્ર બચ્ચું માત્ર એક મહિનાની અંદર જ લાપતા થયું છે. 18 એપ્રિલ બાદ આ બચ્ચું ક્યાંય ન દેખાતા વન વિભાગમાં દોડધામ મચી ગઈ છે. 60 થી વધુ વન કર્મચારીઓની સતત દેખરેખ હોવા છતાં આ બચ્ચું ગુમ થતા વન વિભાગની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને આગોતરા આયોજન સામે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.

શું હતું ‘ઓપરેશન એગ ટ્રાન્સફર’?
કચ્છમાં છેલ્લા સાત વર્ષથી એકપણ નર ઘોરાડ બચ્યું નથી, જેના કારણે અહીંની ત્રણ માદા ઘોરાડ જે ઈંડા મૂકતી હતી તે અફલિત (Infertile) રહેતા હતા. આ પ્રજાતિને વિલુપ્ત થતી બચાવવા માટે વન વિભાગે ‘જમ્પસ્ટાર્ટ એપ્રોચ’ અપનાવ્યો હતો. આ યોજના હેઠળ રાજસ્થાનના બ્રીડિંગ સેન્ટરમાંથી એક ફલિત (Fertile) ઈંડું લાવવાનું નક્કી કરાયું હતું. 22 માર્ચના રોજ આ ઈંડાને પોર્ટેબલ ઈન્ક્યુબેટરમાં રાખી 19 કલાકની લાંબી સડક મુસાફરી કરાવી કચ્છ લાવવામાં આવ્યું અને અહીંની માદા ઘોરાડના માળામાં મૂકવામાં આવ્યું. માદા ઘોરાડે આ ઈંડાને સ્વીકારી તેનું કુદરતી સેવન કર્યું અને 26 માર્ચના રોજ એક તંદુરસ્ત બચ્ચાનો જન્મ થયો. એક દાયકા બાદ કચ્છની ધરતી પર ઘોરાડના બચ્ચાનો જન્મ થતા ખુદ વડાપ્રધાને પણ સોશિયલ મીડિયા પર આ અંગે ખુશી વ્યક્ત કરી હતી.

સઘન સર્ચ ઓપરેશન અને શિકારની આશંકા
બચ્ચું ગુમ થયાની જાણ થતા જ વન વિભાગ દ્વારા 1600 હેક્ટરના વિશાળ વિસ્તારમાં સઘન સર્ચ ઓપરેશન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા ઘણા દિવસોથી ચાલી રહેલી તપાસ છતાં બચ્ચાનો કોઈ પત્તો લાગ્યો નથી. સૌથી વધુ ચિંતાની બાબત એ છે કે સર્ચ દરમિયાન બચ્ચાના કોઈ અવશેષો પણ મળી આવ્યા નથી. નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે જમીન પરના શિકારી પ્રાણીઓ અથવા રખડતા કૂતરાઓ દ્વારા આ બચ્ચાનો શિકાર કરવામાં આવ્યો હોવાની પ્રબળ આશંકા છે.

શું તૈયારીઓમાં ખામી હતી?
આ ઘટના બાદ વન્યજીવ નિષ્ણાતોએ વન વિભાગની કામગીરી સામે આંગળી ચીંધી છે. નિષ્ણાતોના મતે, જ્યારે આટલો મહત્વનો પ્રોજેક્ટ હાથ ધરાયો ત્યારે રહેઠાણની (Habitat) સુરક્ષા પૂરતી નહોતી. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો મુજબ, આ વિસ્તારમાં ‘પ્રિડેટર-પ્રૂફ’ (શિકારીઓ ન આવી શકે તેવી) વાડ બનાવવાની કામગીરી પૂર્ણ થઈ નહોતી. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જ્યારે બચ્ચાનો જન્મ થયો ત્યારે ઘાસની ઊંચાઈ એટલી નહોતી કે બચ્ચું પોતાની જાતને છુપાવી શકે. આ ઉપરાંત, આ વિસ્તારમાં રખડતા કૂતરાઓની મોટી સમસ્યા છે, જે આ પક્ષીઓ માટે મોટો ખતરો સાબિત થાય છે. વન વિભાગે સ્વીકાર્યું છે કે વાડ બનાવવાનું કામ ચાલુ હતું, પરંતુ ઈંડાના સેવનની ચોક્કસ સમયમર્યાદા હોવાથી તેઓએ પ્રોજેક્ટમાં ઉતાવળ કરવી પડી હતી.

અસ્તિત્વની લડાઈ લડતું પક્ષી
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ એ વિશ્વના સૌથી ભારે ઉડતા પક્ષીઓમાંનું એક છે. 1969માં ભારતમાં તેની સંખ્યા 1260 હતી, જે આજે ઘટીને માત્ર 150ની આસપાસ રહી ગઈ છે. તેમાંથી 90% થી વધુ પક્ષીઓ રાજસ્થાનમાં છે. ગુજરાતમાં માત્ર બે થી ત્રણ માદાઓ જ બચી છે. આ પક્ષી વર્ષમાં માત્ર એક જ ઈંડું મૂકે છે અને તેની આગળની દ્રષ્ટિ નબળી હોવાથી તે પાવર લાઇન સાથે અથડાઈને અથવા જમીન પરના શિકારીઓનો ભોગ બનીને જીવ ગુમાવે છે. કચ્છમાં પવનચક્કીઓ અને સોલાર પ્રોજેક્ટની પાવર લાઈનો પણ આ પક્ષીઓ માટે મોટું જોખમ બની છે.

ભવિષ્યની રણનીતિ અને તપાસ
આ આંચકાજનક ઘટના બાદ પણ વન વિભાગે હિંમત હારી નથી. વન સંરક્ષકોના જણાવ્યા મુજબ, આગામી સમયમાં રાજસ્થાનથી વધુ એક ફલિત ઈંડું લાવીને ફરીથી આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે. આ વખતે જૂની ભૂલોમાંથી શીખીને વાડ મજબૂત કરવા, પ્રોસોપિસ દૂર કરવા અને પાણીની વ્યવસ્થા સુધારવા જેવા પગલાં લેવામાં આવશે. હાલમાં બે માદા ઘોરાડને જીપીએસ ટેગ કરવામાં આવી છે જેથી તેમના હલનચલન પર નજર રાખી શકાય. બીજી તરફ, વન મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ અગાઉ આ પ્રોજેક્ટની સફળતા માટે જે પ્રશંસા કરી હતી, હવે આ નિષ્ફળતા બાદ સમગ્ર વિભાગમાં તપાસનો ધમધમાટ શરૂ થયો છે. શિકાર થયો છે કે બચ્ચું કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામ્યું છે, તેની સત્યતા બહાર લાવવા માટે હજુ પણ તપાસ ચાલુ છે. જોકે, દાયકાની મહેનત બાદ જન્મેલું આ બચ્ચું ગુમ થવું એ વન વિભાગની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને આગોતરા આયોજન સામે અનેક સવાલો ઊભા કરે છે.