ક્લાયમેટ ચેન્જથી બદલાઈ રહી છે ચોમાસાની સિઝન, શહેરીકરણ અને પ્રકૃતિદોહન ભવિષ્ય માટે ઊભી કરે છે ચિંતા

આજનું ચોમાસું હવે જૂન મહિનામાં જ ચોથા ભાગનો વરસાદ વરસાવી દે છે. મહિનાભરના સરેરાશ કરતાં પણ વધુ વરસાદ હવે એક જ દિવસમાં ખાબકે છે. આવું પ્રકૃતિ સાથેના અસંતુલન અને અવિવેકી દોહનનું પરિણામ છે.

વડોદરા સ્થિત મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી ઓફ બરોડાના ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ક્લાયમેટ ચેન્જ એન્ડ રિસર્ચમાં પ્રો. ચિરાયુ પંડિત અને ડૉ. સંસ્કૃતિ મુજુમદારના માર્ગદર્શન હેઠળ થયેલા સંશોધન મુજબ ચોમાસાની ચાલમાં મોટો ફેરફાર નોંધાયો છે.

ચોમાસાની શરૂઆત અને પેટર્ન બદલાઈ

પૂર્વે બંગાળના ઉપમહાસાગર અને અરબી સમુદ્રમાંથી આવેલા લો-પ્રેશર સિસ્ટમથી વરસાદ પડતો હતો. હવે મિડ-વેસ્ટ ઈન્ડિયા, એટલે કે મધ્યપ્રદેશથી આવતા ચક્રવાતોએ નવો માર્ગ અપનાવ્યો છે. મેડન જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) જેવું વાદળોનું ગ્લોબલ પેટર્ન ચોમાસા દરમ્યાન 2-3 વખત ભારતમાં વરસાદ લાવે છે.

ચક્રવાત અને સમુદ્ર તાપમાનનો અસરકારક રોલ

ચક્રવાતો હવે તમિલનાડુ કે આંધ્રપ્રદેશથી નહિ પરંતુ મધ્યપ્રદેશ તરફથી ગુજરાત તરફ વળે છે. લા-નીના, અલ-નિનો અને ઈન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD) જેવી પેસિફિક અને ઇન્ડિયન ઓશન ઘટનાઓ ભારતના ચોમાસા પર અસર કરે છે.
 સમુદ્રનું તાપમાન 28°સે થી વધુ થાય ત્યારે લો-પ્રેશર સિસ્ટમ વધુ સક્રિય બને છે.

અર્બન હિટ આયલેન્ડ અને ભારે વરસાદ

શહેરોમાં વધુ બાંધકામ, ટાવર્સ અને ઓછી લીલી જગ્યા તેમજ સરફેસ હીટના કારણે ‘અર્બન હિટ આયલેન્ડ’ બનતા જાય છે, જેના કારણે ભારે વરસાદ પડે છે. ઉદાહરણરૂપ વડોદરા શહેર, જેમાં 1978માં 8% વિસ્તાર બાંધકામ ધરાવતો હતો, હવે 2018માં 68% બની ગયો છે.

વડોદરામાં એક દિવસના અતિશય વરસાદના ઉદાહરણ

29-06-2005 : 238 mm (જૂનના સરેરાશ 135mm સામે)

31-07-2019 : 351 mm (જુલાઇના સરેરાશ 327mm સામે)

17-08-1978 : 224 mm

11-09-1994 : 256 mm

રાજકીય અને વૈજ્ઞાનિક સંદર્ભ

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પ્રકૃતિ બચાવ માટે “મિશન લાઈફ” શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. ક્લાયમેટ એટલે ઓછામાં ઓછા 30 વર્ષના હવામાનના માપદંડોનો અભ્યાસ કરાયો.