ભારતનું બંધારણ દરેક પુખ્ત નાગરિકને એવા અધિકારો આપે છે, જે તેમના જીવન પર સિદ્ધ અસર કરે છે &mdash; જેમાં સૌથી મહત્વનું છે આર્ટિકલ 21: રાઇટ ટુ લાઇફ એન્ડ પર્સનલ લિબર્ટી, એટલે કે પોતાનો જીવનસાથી પોતાની ઇચ્છાથી પસંદ કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા. આજે ૧૮ વર્ષનો યુવાન ગ્રામ પંચાયતથી લઇને લોકસભા સુધી પોતાના પ્રતિનિધિ ચૂંટી શકે છે, પરંતુ તેના જીવનના સૌથી મહત્વના નિર્ણય &mdash; કોની સાથે જીવન જીવવું છે &mdash; એ બાબતમાં સમાજ તેને &lsquo;અપરીપક્વ&rsquo; માને છે. આ વિસંગતતા માત્ર સામાજિક દંભ નથી, પરંતુ બંધારણીય મૂલ્યોની અવગણના છે.
તાજેતરમાં એક સમાજના પ્રતિનિધિ મંડળે રાજ્યના નાયબ મુખ્યમંત્રી અને કાયદામંત્રીએ મળી મેરેજ એક્ટમાં સૂધારો કરી પ્રેમલગ્ન માટે માતા-પિતાની ફરજીયાત મંજૂરી ફરજીયાત કરવા માંગ કરી. પ્રશ્ન એ છે &mdash; શું સમાજનું દબાણ બંધારણની ઉપર છે? સર્વોચ્ચ અદાલત તો કેરાલાના પ્રસિદ્ધ હડિયા કેસમાં સાફ કહી ચૂક્યું છે કે, &ldquo;પુખ્ત વયનો વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી જીવન સાથી પસંદ કરી શકે.&rdquo;
પરંતુ આજની પેઢી પ્રેમલગ્ન કરે છે એટલે સમાજને વાંધો કેમ? આ વિરોધ પાછળ કાયદો નહીં, સામાજિક અસુરક્ષા, સંખ્યાત્મક રાજકારણ અને માનસિક ભય છે.
<h2 data-start="1373" data-end="1442">🔹 ભારતનું સાંસ્કૃતિક-ધાર્મિક વારસો તો પ્રેમનું મહિમા ગાય છે</h2>
આ દેશે હજારો વર્ષોથી પ્રેમને માત્ર સ્વીકાર્યો નથી, પ્રેમને દેવત્વનું સ્થાન આપ્યું છે.
<h3 data-start="1532" data-end="1556">1️⃣ રાધા&ndash;કૃષ્ણ</h3>
સંસ્કૃતિના સ્તંભ ગણાતા રાધા-કૃષ્ણનું સંબંધ &lsquo;પ્રેમ&rsquo;નું સર્વોચ્ચ પ્રતિક માનવામાં આવે છે. જો પ્રેમ અયોગ્ય હોય, તો ભારતીય સંસ્કૃતિમાં રાધા-કૃષ્ણને &lsquo;દિવ્ય પ્રેમનું રૂપ&rsquo; કેમ માનવામાં આવે?
<h3 data-start="1746" data-end="1819">2️⃣ કૃષ્ણએ બહેન સુભદ્રાને અર્જુન સાથે ભગાડી પ્રેમલગ્ન કરાવ્યાં</h3>
શ્રીકૃષ્ણએ ખુદ પોતાની બહેનના પ્રેમલગ્ન&nbsp;ગોઠવ્યા, જેથી સુભદ્રા અને અર્જુન તેમના પ્રેમના આધારે લગ્ન કરી શકે. જો પ્રેમલગ્ન &lsquo;સમાજ વિરોધી&rsquo; છે, તો ભગવાન કૃષ્ણે આ પગલું કેમ ભર્યું? આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે સ્વતંત્ર પસંદગી ભારતીય પરંપરામાં નવી બાબત નથી.
<h3 data-start="2088" data-end="2128">3️⃣ મીરાબાઈનો પ્રેમ&ndash;ભક્તિ ભાવ</h3>
મીરાનો ભગવાન કૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ ભક્તિનું સર્વોચ્ચ રૂપ માનવામાં આવે છે. એક સ્ત્રી પોતાની પસંદગીનું સ્થાન જ્યારે ભક્તિ સુધી ઉંચું લઈ જાય, ત્યારે આજના સમાજને પ્રેમલગ્નથી એટલી અડચણ કેમ?
<h3 data-start="2320" data-end="2349">4️⃣ દુષ્યંત&ndash;શકુંતલા</h3>
કાલિદાસની &lsquo;અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ&rsquo; જેવા ગ્રંથોમાં દુષ્યંત અને શકુંતલાનું પ્રેમ અને સ્વૈચ્છિક લગ્ન સ્વાભાવિક અને પવિત્ર રૂપે ચિત્રિત છે. આ પ્રેમકથા ભારતીય સાહિત્યના સુવર્ણ અધ્યાય ગણાય છે.
<h3 data-start="2543" data-end="2583">5️⃣ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ &ndash; સંયોગિતા</h3>
ઇતિહાસની સૌથી પ્રસિદ્ધ પ્રેમકથાઓમાંની એક &mdash; જ્યારે સંયોગિતાએ સ્વયંવરમાં માલા પૃથ્વીરાજને પહેરાવી, પછી બંનેએ સમાજની મર્યાદાઓ તોડી પોતાના પ્રેમને લગ્ન રૂપ આપ્યું. આને પણ ઇતિહાસના પાનામાં સુવર્ણ અક્ષરે લખવામાં આવ્યું છે.
આ બધું ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ત્યારે સ્વીકાર્ય હતું, તો આજે પ્રેમલગ્ન પર પ્રશ્નો કેમ?
<h2 data-start="2900" data-end="2958">🔹 એરેન્જ મેરેજ બધાં સફળ? આંકડા કંઈક અલગ જ કહે છે</h2>
સમાજ કહે છે પ્રેમલગ્નમાં સમસ્યાઓ વધી રહી છે. હકીકતમાં આંકડા કંઈક બીજું જ કહે છે:
<ul data-start="3041" data-end="3279">
<li data-start="3041" data-end="3097">
ભારતમાં 11 લાખથી વધુ ડિવોર્સ/ફેમિલી કેસ પેન્ડિંગ
</li>
<li data-start="3098" data-end="3161">
ગુજરાતમાં 2025ની શરૂઆત સુધી 53,000 મેરેજ વિવાદ પેન્ડિંગ કેસ
</li>
<li data-start="3162" data-end="3219">
દૈનિક 171 જેટલા નવા કેસ ગુજરાતની ફેમિલી કોર્ટમાં દાખલ થાય
</li>
<li data-start="3220" data-end="3279">
45&ndash;55 વર્ષની વયના દંપતિઓના ડિવોર્સ કેસો 25&ndash;35 જેટલા જ
</li>
</ul>
આ બધા લવ મેરેજના પરિણામે&nbsp;&nbsp;છે. તો પછી પ્રશ્ન &mdash; સમસ્યા પ્રેમલગ્નમાં છે કે સમાજના સંબંધોની ફોર્મ્યુલામાં?
<h2 data-start="3406" data-end="3460">🔹 પ્રેમલગ્નનો વિરોધ મૂળે સામાજિક-રાજકીય ગણિત</h2>
ઘણા સમાજમાં દિકરા વધારે અને દીકરી ઓછી. ડર એ છે કે:
<ul data-start="3517" data-end="3613">
<li data-start="3517" data-end="3551">
દીકરી સમાજ બહાર પ્રેમલગ્ન કરશે
</li>
<li data-start="3552" data-end="3585">
સમાજમાં દિકરા કુંવારા રહી જશે
</li>
<li data-start="3586" data-end="3613">
સમાજનું રાજકીય વજન ઘટશે
</li>
</ul>
આ ડર પ્રેમનો નહીં, સામાજિક અસંતુલનનો છે.
<h3 data-start="2656" data-end="2694">🔹 ઉકેલ કાયદામાં નહીં &mdash; ઘરમાં છે</h3>
કેમ દીકરીઓ સમાજ બહાર પ્રેમલગ્ન કરે છે? કારણ એકદમ સ્પષ્ટ છે &mdash; માતા-પિતાએ દીકરીઓ સાથે વાત કરવાનો સમય રાખ્યો નથી. પ્રેમી કલાકો સુધી સાંભળે, ધ્યાન આપે, સમજવાનો ઢોંગ કરે. આવા સંજોગોમાં સ્વાભાવિક છે કે તરૂણીને માતા-પિતાની &lsquo;હા&rsquo; કરતાં પ્રેમીની &lsquo;હા&rsquo; વધુ સાચી લાગે.
આ માટે ઉપાય કાયદો નહીં, પરંતુ પેરેન્ટિંગનું પુનર્મૂલ્યાંકન છે. દીકરીને મિત્રતાથી સાંભળવી, સમજવું, અને સમય આપવો &mdash; એ જ સાચો ઉકેલ છે.
કાયદાની લાઠીથી પ્રેમને નકારવાનો પ્રયાસ, બંધારણને પણ નુકસાન અને સમાજને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.

સામાજિક દબાણની રાજનીતિમાં બંધારણીય સ્વતંત્રતા કચડાય ન જાય?

December 10, 2025 | 12:30 IST