જીરા સોડાથી પણ હવે ગુજરાતમાં મૃત્યુ થાય છે

ગુજરાતમાં, જ્યારે સત્તાધીશોને ઝેરી દારૂથી થયેલા મૃત્યુને છુપાવવાની જરૂર પડે, ત્યારે જીરા સોડા જેવા સામાન્ય પીણાંને પણ દોષી ઠેરવી શકાય છે. આ વિચિત્ર સ્થિતિ તાજેતરમાં ખેડા જિલ્લાના નડિયાદમાં જોવા મળી, જ્યાં ત્રણ મૃત્યુને પ્રથમ જીરા સોડા પીવાથી થયેલા ગણાવવામાં આવ્યા - એક એવું પીણું જે દાયકાઓથી સલામતીપૂર્વક પીવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે પોલીસે પછીથી સ્વીકાર્યું કે મૃતકોમાંથી બે વ્યક્તિઓને દારૂ પીવાની આદત હતી, આ ઘટના દારૂબંધી નીતિઓની વાસ્તવિક કિંમત છુપાવવાના નિરાશાજનક પ્રયાસોને ઉજાગર કરે છે.

 

૧૯૬૦માં ગુજરાત રાજ્યની રચના થઈ ત્યારથી, મહાત્મા ગાંધીને શ્રદ્ધાંજલિના નામે દારૂબંધી લાગુ કરવામાં આવી છે. જોકે, આ નીતિનો અમલ જોતાં ગાંધીજી જીવતા હોત તો કદાચ તેઓ તેને તાત્કાલિક રદ કરવાની માંગ કરત. ગાંધીજીના વિઝન અને વર્તમાન વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો તફાવત ચોંકાવનારો છે - જ્યાં ગાંધીજી અને તેમના કાર્યકરો મજૂર વર્ગના પરિવારોને તેમની મહેનતની કમાણી દારૂ પાછળ ખર્ચતા અટકાવવા શાંતિપૂર્ણ પિકેટિંગ કરતા હતા, ત્યાં આજનું ગુજરાત પોલીસની છત્રછાયા હેઠળ ચાલતા દારૂના અડ્ડા, અન્ય રાજ્યોમાંથી આવતા દારૂના ટ્રક, અને સ્થાનિક બૂટલેગિંગ ઓપરેશનોનું સાક્ષી બની રહ્યું છે.

 

આ નિષ્ફળ નીતિની માનવીય કિંમત ધ્રુજાવી દેનારી છે. સામાન્ય અંદાજ મુજબ દારૂબંધીની શરૂઆતથી ઝેરી દારૂના કારણે ઓછામાં ઓછા ૧,૦૦૦ દસ્તાવેજીકૃત મૃત્યુ થયા છે, અને બિન-નોંધાયેલા કેસોને ધ્યાનમાં લેતા વાસ્તવિક આંકડો હજારોમાં હોઈ શકે છે. અગાઉના કિસ્સાઓમાં "આયુર્વેદિક પીણાં"ને પણ મૃત્યુનું કારણ ગણાવવામાં આવ્યું છે - લઠ્ઠાકાંડને છુપાવવાનો બીજો એક સગવડભર્યો માર્ગ.

 

આર્થિક અસરો પણ એટલી જ ચિંતાજનક છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં, ગુજરાત સરકારે ૧૬મા નાણા પંચ સમક્ષ દારૂબંધીને કારણે વાર્ષિક રૂ. ૧૨,૦૦૦ કરોડના નુકસાનનો દાવો કર્યો અને કેન્દ્રીય વળતરની માંગણી કરી. જોકે, આ વાર્તામાં ગેરકાયદે દારૂના વેપારમાંથી વાર્ષિક રૂ. ૨૫,૦૦૦-૩૦,૦૦૦ કરોડના ગેરકાયદેસર વેપલા અવગણવામાં આવે છે - એવી રકમ જે આ સમાંતર અર્થવ્યવસ્થાના વિવિધ હિતધારકોના ખિસ્સા ભરે છે.

 

સરકાર દાવો કરે છે કે દારૂબંધીથી શાંતિ અને મહિલાઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થાય છે, પરંતુ હવે તેની સામે એક મહત્વપૂર્ણ પસંદગી છે: કાં તો પ્રતિબંધનો સાચા અર્થમાં કડક અમલ કરીને રાજ્યમાં દારૂનું એક ટીપું પણ ન આવે તેની ખાતરી કરે, અથવા નીતિની નિષ્ફળતાનો સ્વીકાર કરી તેને રદ કરે. વર્તમાન અભિગમ - દારૂબંધીનો દેખાવ જાળવી રાખવો અને સાથે ગેરકાયદે વેપારને ફૂલવા-ફાલવા દેવો - માત્ર ઝેરી દારૂ દ્વારા જીવ જોખમમાં મૂકે છે અને સાથે રાજ્યના સંસાધનોનો વ્યય કરે છે.

 

રાજ્ય હવે આર્થિક નુકસાન અને ઝેરી દારૂથી થતા મૃત્યુનો બેવડો બોજો વેઠી શકે તેમ નથી. "જીરા સોડા" કે "આયુર્વેદિક પીણાં"ને આરોપિત કરાતી દરેક દુર્ઘટના જાહેર વિશ્વાસને વધુ ઘટાડે છે અને નીતિગત સુધારાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડે છે. ગુજરાત માટે હવે સમય આવી ગયો છે કે તે વાસ્તવિક દારૂબંધી અમલીકરણ અથવા પ્રામાણિક નીતિ સુધારણા વચ્ચે પસંદગી કરે - વર્તમાન જીવલેણ વિડંબના ચાલુ રાખી શકાય તેમ નથી.