જંગલોનું ખાનગીકરણ, નીતિનો અતિ ભયંકર વળાંક

જંગલોના ભવિષ્ય સામે ગંભીર પડકાર

ભારતના જંગલો માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી. તે જીવંત પરિસ્થિતિક તંત્ર, જૈવ વૈવિધ્યનો આધાર, આદિવાસી જીવનશૈલીનો આધારસ્તંભ અને હવામાન સંતુલનનો કવચ છે. પરંતુ વન (સંરક્ષણ અને સંવર્ધન) અધિનિયમ, 2023 હેઠળ જાન્યુઆરી 2026માં જારી થયેલી નવી માર્ગદર્શિકાઓએ જંગલોના અર્થ અને ઉપયોગની વ્યાખ્યા બદલતી જણાય છે. સરકાર તેને “પુનઃસ્થાપન” તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ હકીકતમાં તે જંગલોના વ્યાપારીકરણ અને ખાનગીકરણ તરફનો રસ્તો ખુલ્લો કરે છે.

જંગલ રક્ષકોની ચિંતાજનક શાંતિ

સૌથી વધારે ચિંતા જનક બાબત એ છે કે ભારતીય વન સેવા (IFS) અને રાજ્ય વન વિભાગોની લગભગ સંપૂર્ણ શાંતિ. આ એ જ તંત્ર છે, જે વર્ષોથી આદિવાસીઓના ઝુપડાં તોડી, ખેતી હટાવી “જંગલ બચાવ”ના નામે કડક કાર્યવાહી કરે છે.
આજે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે:

• આદિવાસી હાજરીથી જંગલ નષ્ટ થાય છે, પરંતુ ખાનગી કંપનીનું રોપાણ “સંરક્ષણ” બની જાય છે?

• નફા આધારિત મોનોકલ્ચર જૈવ વૈવિધ્યને સાચવી શકે?

આ દ્વિધોરણ વન વ્યવસ્થાપનની વિશ્વસનીયતાને ઘાતક અસર કરે છે.

નવી માર્ગદર્શિકાઓનો સાચો અર્થ

જાન્યુઆરી 2026ની સૂચનામાં કેટલાક મૂળભૂત ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે:

• ખાનગી અને ગેર-સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા કરાતું રોપાણ અને સહાયક પુનર્જનન હવે “વન પ્રવૃત્તિ” તરીકે માન્ય છે.

• પરિણામે, આવા પ્રોજેક્ટ્સને નેટ પ્રેઝન્ટ વેલ્યુ (NPV) ચુકવણીમાંથી મુક્તિ મળે છે.

• તેમને કમ્પેન્સેટરી અફોરેસ્ટેશન (CA) જેવી ફરજિયાત જોગવાઈઓથી પણ મુક્તિ મળે છે.

• રાજ્ય સરકારોને આવક વહેંચણી અને મંજૂરીની સંપૂર્ણ છૂટ આપવામાં આવી છે, ફક્ત DPR (વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ) પૂરતો શરત છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જંગલ જમીનના વ્યાપારી ઉપયોગ માટેના અવરોધો દૂર કરવામાં આવ્યા છે.

રોપાણ અને કુદરતી જંગલ વચ્ચેનો મૂળભૂત ફરક

સરકાર “રોપાણ”ને “જંગલ પુનઃસ્થાપન” તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ રોપાણ ક્યારેય કુદરતી જંગલનું વિકલ્પ નથી.
કુદરતી જંગલમાં હજારો પ્રજાતિઓનું સંતુલન હોય છે, જ્યારે વ્યાપારી રોપાણમાં સામાન્ય રીતે યુક્લિપ્ટસ, ટીક, રબર જેવી એકજ પ્રજાતિ (મોનોકલ્ચર) પર ભાર રહે છે.

આના પરિણામો:

• જૈવ વૈવિધ્યનો નાશ

• પક્ષીઓ, જીવજંતુઓ અને વન્યજીવન માટે આવાસનો ખતમ થવો

• જમીન અને જળસ્રોત પર દબાણ

• રોગ અને આગનો વધતો જોખમ

આવી વ્યવસ્થાને “સંરક્ષણ” કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ ખોટું છે.

“ડિગ્રેડેડ લેન્ડ”ના નામે અધિકારો પર ઘા

ઘણી વખત “ડિગ્રેડેડ ફોરેસ્ટ લેન્ડ” તરીકે દર્શાવવામાં આવતી જમીન પર આદિવાસી સમુદાયોનું જીવન આધારિત હોય છે.
ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ, 2006 હેઠળ તેમના પરંપરાગત અધિકારોને માન્યતા આપ્યા વિના આવી જમીન ખાનગી કંપનીઓને આપવી, એ નીતિ દ્વારા થતું વિસ્થાપન છે.

આથી ભવિષ્યમાં રાજ્ય સરકારો વચ્ચે કંપનીઓને આકર્ષવાની દોડ શરૂ થશે – જેમ આજે ઉદ્યોગ માટે થાય છે. જંગલો માટે આ વિનાશક દિશા છે.

વિકાસના નામે પ્રકૃતિ સાથે સમાધાન કેમ ?

અંડમાન-નિકોબારના મેગા પ્રોજેક્ટ્સ, અરાવલીમાં ખનનને મંજૂરી, અને હવે જંગલોમાં ખાનગી પ્રવેશ – આ બધું એક જ દિશા દર્શાવે છે:
પ્રકૃતિને વિકાસમાં અવરોધ તરીકે જોવામાં આવે છે.

જ્યારે હવામાન પરિવર્તન અંગે વૈશ્વિક મંચ પર ચર્ચા થાય છે, ત્યારે જમીન પર નીતિઓ તેના વિરુદ્ધ જઈ રહી છે.

રાહ: હજુ પણ દિશા બદલવી શક્ય છે

જો સરકાર ખરેખર સંરક્ષણ ઇચ્છે છે, તો જરૂરી છે:

• કુદરતી જંગલ અને રોપાણ વચ્ચે સ્પષ્ટ કાનૂની ભેદ

• દરેક પ્રોજેક્ટ પહેલાં ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટનો કડક અમલ

• ખાનગી પ્રોજેક્ટ્સ માટે પણ NPV અને CA ફરજિયાત રાખવું

• DPR માટે સ્વતંત્ર પર્યાવરણ નિષ્ણાતો દ્વારા મૂલ્યાંકન

• સમુદાય આધારિત વન વ્યવસ્થાપન મોડલને પ્રાથમિકતા

જંગલોનું સંરક્ષણ બજારમાં સોંપી શકાય નહીં.

 જંગલો વારસો છે, સંપત્તિ નહીં

જંગલો કોઈ રોકાણ પ્રોજેક્ટ નથી. તે રાષ્ટ્રની પર્યાવરણીય અને સાંસ્કૃતિક વારસો છે.
આ નીતિ ફેરફાર માત્ર પર્યાવરણ માટે નહીં, પરંતુ નૈતિક રીતે પણ ખતરનાક છે.

ઇતિહાસ સરકારોને પૂછશે:
તમે કેટલા રોપાણ મંજૂર કર્યા નહીં, પરંતુ કેટલા કુદરતી જંગલો બચાવ્યા?