ગણેશ પંડાલઃ એકતાની જગ્યાએ વિભાજન?

આ પ્રાર્થના આજે મુંબઈ, સુરત અને અમદાવાદ સહિત અનેક શહેરોમાં ગુંજશે, જ્યારે હજારો ગણેશજીની મૂર્તિઓનું વિસર્જન થશે. માત્ર મુંબઈમાં લગભગ એક લાખ મૂર્તિઓ, સુરતમાં આશરે ૭૬,૦૦૦ અને અમદાવાદમાં લગભગ ૨૫,૦૦૦ મૂર્તિઓનું વિસર્જન થશે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે – ૧૮૯૩માં લોકમાન્ય તિલકે જે રાષ્ટ્રવાદના હેતુથી આ પરંપરા શરૂ કરી હતી, તે આજે કેવી રીતે દેખાવ, સ્પર્ધા અને ક્યારેક વિભાજન સુધી આવી પહોંચી?

૧૮૯૩ – તિલકનું દ્રષ્ટિકોણ

૧૮૯૩ પહેલાં ગણેશ પૂજા ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રના બ્રાહ્મણ પરિવારોની ઘરઆંગણે થતી પરંપરા હતી. પરંતુ લોકમાન્ય બાલગંગાધર તિલકે ગણેશઉત્સવને જાહેર સ્વરૂપ આપ્યું.
તેમનો હેતુ સ્પષ્ટ હતો – ગણેશઉત્સવ દ્વારા સમાજને એક મંચ પર લાવવો, બ્રિટિશ શાસન સામે રાષ્ટ્રવાદી વિચાર ફેલાવવા, અને બલિદાન તથા શૌર્યની વાર્તાઓ જનમાનસ સુધી પહોંચાડવી.

ત્યારે કેટલાક બુદ્ધિજીવીઓએ ધર્મ અને રાજકારણને મિશ્રિત કરવાના તિલકના વિચારનો વિરોધ કર્યો હતો. છતાં તિલકને લાગતું હતું કે એ સમયના બ્રિટિશ દમન સામે આ જ રસ્તો યોગ્ય હતો. પરિણામે, ૧૮૯૮ સુધીમાં લગભગ ૨૫ જાહેર ગણેશ પંડાલો ઉભા થઈ ચૂક્યા હતા.

૧૩૨ વર્ષ પછી

આજે ૧૩૨ વર્ષ બાદ પ્રશ્ન એ છે – ક્યાં છે એ રાષ્ટ્રવાદ? ક્યાં છે એ એકતા? ક્યાં છે લોકમાન્ય તિલકના વિચારો?

જાહેર ગણેશ સ્થાપના, જે કદી સમાજને જોડતી હતી, આજે ઘણીવાર દેખાવ અને હરીફાઈનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. એક જ ગલીમાં અનેક પંડાલો ઉભા થાય છે, દરેક એકબીજાને પાછળ પાડવાની કોશિશ કરે છે. રાષ્ટ્રવાદી ચર્ચાઓની જગ્યાએ બોલીવૂડના ગીતો વાગે છે. ક્યાંક ક્યાંક પંડાલો અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓના કેન્દ્ર બની ગયા છે.

એકતાની જગ્યાએ હવે માર્કેટિંગ અને સ્પર્ધા મુખ્ય હેતુ બની ગયું છે. સેલિબ્રિટીઓને બોલાવી પ્રચાર કરવામાં આવે છે, ભારે દાન અને શણગાર પર ખર્ચ થાય છે.

રાષ્ટ્રવાદ થી ધર્મવાદ

આજના ગણેશ પંડાલો હવે ધાર્મિક પ્રદર્શન વધુ લાગે છે, ભક્તિ ઓછું. રાજકારણીઓએ તેને પોતાના પ્રભાવ વધારવાના સાધનમાં ફેરવી નાખ્યું છે. એક જ વિસ્તારની અંદર અનેક પંડાલો ઉભા થાય છે, કેમ કે સ્થાનિક નેતાઓની હાજરી અને દખલ તેમાં રહેલી હોય છે.

તિલકનો હેતુ હતો સમાજ અને રાષ્ટ્રને એક કરવો, પરંતુ આજે નેતાઓ અને આયોજકોને રાજકીય અને આર્થિક લાભ સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી.

અનઉત્તરિત પ્રશ્ન

તો આજે સાચું ભલું કોનું થઈ રહ્યું છે – નાગરિકોનું, સમાજનું કે નેતાઓનું? તિલકે ગણેશઉત્સવને રાષ્ટ્ર નિર્માણનું સાધન બનાવ્યું હતું. પરંતુ આજે તેનું રૂપાંતર એવી દિશામાં જઈ રહ્યું છે કે તે રાષ્ટ્રવાદને નબળો પાડે છે.