બિરસા મુંડા: જંગલમાં જન્મલા ક્રાંતિનો દેવ

ભારતે આ વર્ષે 15 નવેમ્બરને અસામાન્ય ગૌરવ સાથે યાદ કર્યો—આદિવાસી ગૌરવના અમર પ્રતિક બિરસા મુંડાની 150મી જન્મજયંતિ. જેને આજે રાષ્ટ્રીય સ્તરે જંજનજાતીય ગૌરવ દિન તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. પરંતુ બિરસાની યાદ માત્ર એક સમારોહ નથી; તે એક એવા આદિવાસી યુવાનના બળવાના સંઘર્ષનું પ્રતીક છે, જેણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને પડકાર્યું અને પોતાની જાતિના અસ્તિત્વને નવી ઓળખ આપી.

1875માં ઝારખંડમાં જન્મેલા બિરસાના બાળપણમાં વાલીવટાં, ગરીબી અને બ્રિટિશ નીતિઓના કારણે સંકટો સતત વધતા હતા. તેમ છતાં, તેમની બુદ્ધિ બાળપણથી જ દેખાતી હતી. આયુભાતુ ગામની મિશનરી શાળામાં ભણતા સમયે શિક્ષકે તેમને જર્મન મિશન શાળામાં દાખલ થવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. પરંતુ શરત એક—ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પરિવર્તન. મજબૂરીમાં બિરસાએ ધર્મ બદલ્યો અને તેમનું નામ બિરસા ડેવિડ અને બાદમાં બિરસા દાઉદ પડ્યું.

1886–1890 દરમિયાન મિશનરીઓ વચ્ચેના વિવાદો વધ્યા ત્યારે બિરસાના પિતા તેમને શાળામાંથી કાઢી લાવ્યા. પરિવાર ફરી પોતાના મૂળ આદિવાસી ધર્મમાં પરત ફર્યો—અને આ જ ક્ષણે બિરસામાં એક પ્રખર ધાર્મિક નેતા ઉભરી આવ્યું.

બિરસાએ ‘બિર્સાઈત’ નામના નવા ધર્મ સ્થાપ્યો—જે એકેશ્વરવાદ, નૈતિકતા, મંદબુદ્ધિના ઉપચાર, દારૂનો ત્યાગ, અંધશ્રદ્ધાથી મુક્તિ જેવા સિદ્ધાંતો પર આધારિત હતો. મુંડા, ઉરાવં અને ખારિયા સમાજે તેમને ચમત્કારી પ્રભુ, ધાર્મિક ઉપચારક, અને ધરતી અબ્બા તરીકે પૂજવા લાગ્યા. લોકો માનતા કે તેઓ આદિવાસી આત્માવિશ્વાસને ફરી જીવંત કરવા મોકલાયેલા દેવદૂત હતાં.

આ આધ્યાત્મિક ઉથલપાથલ સાથે રાજકીય જાગૃતિ પણ તેજ બની. બ્રિટિશોએ આદિવાસી ધરતીઓને outsidersને સોંપી જમીનદારી–માલિકીનો નવો ફ્યુડલ સિસ્ટમ લાદ્યો હતો. એ જ સમયે બિરસાએ શરૂ કર્યો ઐતિહાસિક ઉલગુળાન—મહા તૂફાન.

આજેય પૂર્વ ભારતના અનેક પ્રદેશોમાં ગુંજતું તેમનું સ્લોગન બ્રિટિશ વિરુદ્ધના અખંડ બળવોનું પ્રતિક છે:

“અબુઆ રાજ સેતેર જાના, મહારાણી રાજ તુંદુ જાના।”
અમારું રાજ આવવું જ જોઈએ, રાણીનું રાજ ખતમ થવું જ જોઈએ.

જંગલોમાં છુપાઈ બિરસાએ ગોરિલા દળ બનાવ્યું. તેમના અનુયાયીઓએ પોલીસ સ્ટેશનો, કમિશનરનાં મકાનો અને વણકરાયેલા બ્રિટિશ નેટવર્ક પર હુમલા કર્યા. બ્રિટિશોને બિરસાની ધરપકડ માટે ₹500નું ઈનામ જાહેર કરવું પડ્યું. ડુંબારી ડુંગર પર થયેલી લડતમાં સૈંકડો બિરસાના અનુયાયીઓ માર્યા ગયા. બિરસા ભાગી છૂટ્યા, પરંતુ બાદમાં પકડાયા અને 9 જૂન 1900ના રોજ રાંચી જેલમાં 25 વર્ષની કુમળે વયે મૃત્યુ પામ્યા.

બિરસા મુંડા માત્ર યુદ્ધવીર નહોતા—તેઓ જાતિની ઓળખ, ધર્મ, જમીન હક, અને આત્મગૌરવને ફરીથી જન્માડનારા યુગપુરુષ હતા. 150 વર્ષ પછી પણ તેમનું નામ આદિવાસી અભિમાનનું ધબકારું છે.