શ્રમ કાયદા કામદારોનો ઉધ્ધાર કરશે ખરા?

ભારત સરકારે નવા શ્રમ કાયદા અમલમાં મૂક્યા છે અને દાવો કર્યો છે કે આ સુધારાઓથી કામદાર-કર્મચારીના અધિકારો મજબૂત થશે, સામાજિક સુરક્ષા વધશે અને ઉદ્યોગોમાં ઉત્પાદકતા વધશે. જો ખરેખર હકીકતમાં એવું બને તો, તેમાં કોઇ શંકા નથી કે દેશના કામદાર વર્ગનું જીવન સ્તર સુધરશે.
પરંતુ હકીકતો અને અમલ વચ્ચે ભયંકર અંતર છે. સરકારના ‘સુશાસન’ના દાવા સામે જમીન ઉપરના પ્રશ્નો કડવી હકીકતની જેમ ઉભા છે.

સૌથી મોટો પ્રશ્ન: શું રત્નકલાકારોને વતન જવાનો ખર્ચો આપવો પડશે?

૪ નવા શ્રમ કોડ્સ દ્વારા ૨૯ જૂના કાયદાઓનો સંગઠન કરાયો છે—પરંતુ ફેરફારો માત્ર કાગળ ઉપર છે કે ખરેખર અમલમાં આવશે? ઉદાહરણ તરીકે:

જાહેર કરાયેલા ‘લાભો’

• ૧ વર્ષ સતત કામ → ગ્રેજ્યુટીનો અધિકાર

• ૨૦થી વધુ કર્મચારી ધરાવતા સંસ્થાને → ખાલી જગ્યાની ઓનલાઈન જાહેરાત ફરજીયાત

• ૪૫+ ઉંમરના કર્મચારી માટે → વર્ષમાં એક વખત કંપની ખર્ચે મેડિકલ ચેકઅપ

• લેખિત નિમણૂક પત્ર ફરજીયાત

• ફિક્સ ટર્મ કર્મચારીને પણ કાયમી કર્મચારીઓના લાભો

પણ બીજી બાજુ… ‘ઉદ્યોગકારના હક’માં વિશાળ વધારોઃ

• કામના કલાક વધારવા ઉદ્યોગપતિને છૂટ

• ૧૦૦ નહીં હવે ૩૦૦ કર્મચારીને છૂટા કરવા સરકારની જાણ ફરજીયાત નથી
  એટલે કે ૨૯૯ લોકો રસ્તે મૂકી શકાય—કોઈ જવાબદારી વિના
  આ કઈ પ્રકારની સામાજિક સુરક્ષા?

સરકારે સૌથી આકર્ષક જાહેરાત કરી છે કે:

દરેક સ્થળાંતરિત કામદારને વર્ષમાં એક વખત વતન જવાના પ્રવાસનો ખર્ચ ઉદ્યોગપતિએ ભરવો પડશે.

પણ સ્થળાંતર (Migrated worker) શબ્દની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ નથી.
તો શું સુરતના હીરા ઉદ્યોગમાં કામ કરતા લાખો રત્નકલાકારો, જે અમરેલી, ભાવનગર, જૂનાગઢ, દાહોદ, નર્મદા વગેરે જિલ્લાઓમાંથી આવે છે, તેમને આ લાભ મળશે?
અથવા કાયદો માત્ર યુપી-બિહારના મજુરો માટે છે?

જો સ્થળાંતરિત તરીકે ગણવામાં આવે, તો શું સુરતના હીરા ઉદ્યોગપતિઓ દર વર્ષે લાખો લોકોને વતન જવાનો ખર્ચ આપશે?
જો નહિ આપે—તો કાર્યાવાહી શું હશે?
કાયદામાં કોઈ દંડની સ્પષ્ટતા નથી, અમલની વ્યવસ્થા નથી, નિરીક્ષણની પદ્ધતિ નથી.

સ્ત્રીઓની રાત્રી પાળી અંગેની છૂટ—આનંદદાયક લાગે છે, પરંતુ સુરક્ષા? પરિવહન? જવાબદારી? ક્યાં લખ્યું છે?

સરકાર કહે છે: "સુશાસન"
પણ સવાલ એ છે:
👉 સુશાસન કો માટે? કામદારો માટે કે ઉદ્યોગપતિઓ માટે?

આ કાયદો ‘Ease of Doing Business’ માટે વધુ છે કે ‘Ease of Living for Workers’ માટે?

જો સરકારને ખરેખર કામદાર હિતનો ભાવ હોત—
તો કાયદો સ્પષ્ટ, અમલ કડક, અને નિરીક્ષણ સ્વતંત્ર હોત.

આજનો વાસ્તવિક પ્રશ્ન

➡ કાયદો છે—પણ કોણ અમલ કરશે?
➡ લાભો છે—પણ કોણ આપશે?
➡ સુશાસન છે—પણ ક્યાં દેખાય છે?