ગુજરાતનું બજેટ: ગામડાંઓથી શહેર તરફની દોટ

ગુજરાત રાજ્યના નાણાંમંત્રી કનુભાઈ દેસાઈએ વિધાનસભામાં વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે રૂપિયા ૩,૭૦,૨૫૦ કરોડનું અંદાજપત્ર રજૂ કર્યું છે. આ અંદાજપત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ દિશા સ્પષ્ટપણે દેખાય છે - ભાજપ સરકારની શહેરીકરણ તરફની ગતિ. રાજ્યના ૧૮,૦૦૦ ગામડાઓનું ભવિષ્ય હવે એક નવા વળાંક પર છે, જે આવનારા સમયમાં કાં તો ઇતિહાસ બની જશે અથવા મોટા શહેરોના ઉપનગરોમાં ફેરવાઈ જશે.

 

શહેરીકરણની દિશામાં પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ પગલું છે ૬૯ નગરપાલિકાઓનું અપગ્રેડેશન. આ ઉપરાંત, શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળની આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં શહેરી સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની યોજના છે. આ પરિવર્તન જમીનના ભાવોમાં નોંધપાત્ર વધારો લાવશે, જેના કારણે ખેડૂતો પોતાની જમીન વેચીને આર્થિક લાભ મેળવી શકશે. પરંતુ આનું દૂરગામી પરિણામ એ આવશે કે આવનારા બે-ત્રણ દાયકામાં રાજ્યની કૃષિ લાયક જમીનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાશે.

 

માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સરકારે ૧,૩૬૭ કિલોમીટરના ૧૨ નવા હાઇસ્પીડ કોરિડોર બનાવવાની જાહેરાત કરી છે. પીપાવાવથી ડીસા સુધીનો નવો એક્સપ્રેસ-વે અને સોમનાથ-સિલચર એક્સપ્રેસ હાઇવેનો પોરબંદર સુધી વિસ્તાર કરવાની મહત્વાકાંક્ષી યોજના છે. અમદાવાદથી રાજકોટ સુધીના ૬-લેન હાઇવેને પોરબંદર, જૂનાગઢ, જામનગર, દેવભૂમિ દ્વારકા અને ગીર સોમનાથના દરિયાકાંઠા સુધી લંબાવવામાં આવશે, જે સૌરાષ્ટ્રના વિકાસને નવી ગતિ આપશે.

 

ધાર્મિક પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અંબાજી, સોમનાથ, દ્વારકા, ડાકોર અને પાવાગઢને હવાઈ માર્ગે જોડવાની યોજના છે. જોકે, અગાઉના અનુભવો બતાવે છે કે આવી હવાઈ સેવાઓ સબસિડી પૂરી થયા બાદ બંધ થઈ જતી હોય છે. જ્યારે સરકાર એક્સપ્રેસ-વે અને હાઇસ્પીડ કોરિડોર બનાવી રહી છે, ત્યારે હવાઈ સેવાઓની આવશ્યકતા અંગે પુનર્વિચાર કરવો જરૂરી છે.

 

વહીવટી સુધારણાના ક્ષેત્રમાં, મુખ્યમંત્રીના સલાહકાર અને ભૂતપૂર્વ આઈએએસ અધિકારી હસમુખ અઢિયાના નેતૃત્વમાં ગુજરાત વહીવટી સુધારણા પંચની રચના કરવામાં આવશે. આ સંદર્ભે યાદ રાખવું જરૂરી છે કે ૧૯૯૦ના દાયકામાં વી.આર.એસ. કૌલગીના નેતૃત્વમાં પણ આવી સમિતિની રચના થઈ હતી. પરંતુ તે સમિતિના સૂચનોનું અમલીકરણ કેટલું થયું અને તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં, તે જાણવું જરૂરી છે. નવી સમિતિ શું વહીવટી માળખાનું કદ ઘટાડવાની, નિવૃત્ત અધિકારીઓને કોન્ટ્રાક્ટ પર ન લેવાની કે યુવાઓને વધુ રોજગારી આપવાની ભલામણ કરશે, તે જોવું રહ્યું.

 

સેવા ક્ષેત્ર (સર્વિસ સેક્ટર) માટે નવું કમિશનરેટ બનાવવાની જાહેરાત પણ થઈ છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ જરૂરી છે? રાજ્ય પાસે MSME કમિશનરેટ છે, જે લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગોની સંભાળ લે છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, કોવિડ પછી ૨૦૨૦થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ સુધીમાં ગુજરાતમાં ૫,૯૭૦ MSME એકમો બંધ થયા છે. ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ ૪૨,૫૦૦ MSME એકમો નાણાકીય મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા. નવા વિભાગો બનાવવાને બદલે આ સમસ્યાઓ પર ધ્યાન આપવું વધુ જરૂરી છે.

 

બજેટની ફાળવણી તપાસીએ તો શિક્ષણ માટે રૂ. ૫૯,૯૯૯ કરોડ, આરોગ્ય માટે રૂ. ૨૩,૩૮૫ કરોડ, શહેરી વિકાસ માટે રૂ. ૩૦,૩૨૫ કરોડ અને પંચાયત તથા ગ્રામ વિકાસ માટે માત્ર રૂ. ૧૩,૭૭૨ કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ આંકડા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે સરકારનું ધ્યાન ગ્રામ્ય વિકાસ કરતાં શહેરી વિકાસ તરફ વધુ કેન્દ્રિત છે. સરકાર એવું માને છે કે શહેરી વિસ્તારોમાં વધુ વસ્તી વસે છે, પરંતુ ગ્રામ્ય વિકાસની ઉપેક્ષા યોગ્ય નથી.

 

આમ, આ અંદાજપત્ર સમાવેશી વિકાસ (Inclusive Growth) કરતાં ચૂંટણીલક્ષી વિકાસ (Electoral Growth) તરફ વધુ ઝોક ધરાવતું જણાય છે. સરકારની નેમ ભલે સારી હોય, પરંતુ ગ્રામ્ય અને શહેરી વિકાસ વચ્ચે સમતોલન જાળવવું, MSMEને મજબૂત કરવા, અને વહીવટી સુધારણાઓનું અસરકારક અમલીકરણ કરવું આવશ્યક છે. માત્ર ત્યારે જ રાજ્યનો સાચો અને સર્વાંગી વિકાસ શક્ય બનશે.