Hike In Windfall Tax On Diesel And ATF Exports: વૈશ્વિક સ્તરે વધતા જતા ભૂરાજકીય તણાવ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થયેલા ઉછાળાને પગલે ભારત સરકારે ઇંધણ નિકાસ પર લાદવામાં આવતા વિન્ડફોલ ટેક્સમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યો છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નવા આદેશ મુજબ, ડિઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF)ની નિકાસ પરના ટેક્સમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે પેટ્રોલની નિકાસ પરના કરમાં ઘટાડો કરીને નિકાસકારોને રાહત આપવામાં આવી છે. આ નવા દરો આજથી એટલે કે 16 જુલાઈથી દેશભરમાં અમલમાં આવ્યા છે.
ઇંધણના નવા કર દરો: શું વધ્યું અને શું ઘટ્યું? સરકારની દર 15 દિવસે થતી સમીક્ષાના ભાગરૂપે આ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. સરકારના સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી (SAED) હેઠળના નવા દરો નીચે મુજબ છે: ડિઝલ નિકાસ: ડિઝલ પરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ ₹8.50 પ્રતિ લિટરથી વધારીને ₹15.50 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે. એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF): જેટ ફ્યુઅલની નિકાસ પરનો ટેક્સ ₹7.50 પ્રતિ લિટરથી વધારીને ₹14.50 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે. પેટ્રોલ નિકાસ: પેટ્રોલ નિકાસકારોને રાહત આપતા આ ટેક્સને ₹4.00 પ્રતિ લિટરથી ઘટાડીને ₹2.50 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે.
શા માટે લેવાયો આ નિર્ણય? ભારત સરકારના આ નિર્ણય પાછળ બે મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો છે. પ્રથમ, દેશમાં ઇંધણની સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા સુરક્ષિત રાખવી. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધતા હોય ત્યારે રિફાઇનરી કંપનીઓ વધુ નફો મેળવવા માટે સ્થાનિક બજારને બદલે વિદેશમાં ઇંધણ નિકાસ કરવા પર ભાર મૂકે છે. સરકાર ઈચ્છે છે કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ પોતાની નિકાસને નિરુત્સાહિત કરે અને દેશની અંદર ઇંધણનો પૂરતો પુરવઠો જળવાઈ રહે. બીજો ઉદ્દેશ્ય નિકાસકારો દ્વારા વૈશ્વિક ભાવના તફાવતનો લાભ લઈને કરવામાં આવતા 'અતિશય નફા' પર અંકુશ મેળવવાનો છે.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં શા માટે ઉછાળો? આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ તાજેતરમાં 2 ટકા વધીને લગભગ $84.73 થી $85.25 પ્રતિ બેરલની સપાટીએ પહોંચ્યા છે. આ વૃદ્ધિ પાછળનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી જતી અસ્થિરતા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ઇરાન પર ફરીથી લાદવામાં આવેલી નૌકાદળની નાકાબંધીને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી થતા તેલના પુરવઠાને લઈને વૈશ્વિક ચિંતા વધી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, વિશ્વના લગભગ 20 ટકા તેલનું પરિવહન આ માર્ગે થાય છે, તેથી ત્યાં સર્જાયેલી કોઈપણ તણાવની સ્થિતિ સીધી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર અસર કરે છે.
સામાન્ય જનતા પર શું અસર થશે? આ કર ફેરફારોને લઈને સામાન્ય ગ્રાહકોના મનમાં પ્રશ્ન હોઈ શકે છે કે શું પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવમાં વધારો થશે? નાણા મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ ટેક્સ માત્ર 'નિકાસ' થતા ઇંધણ પર જ લાગુ પડે છે. સ્થાનિક બજારમાં વપરાતા પેટ્રોલ અને ડિઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી કે અન્ય ટેક્સમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી, ભારતના પેટ્રોલ પંપ પર વેચાતા પેટ્રોલ અને ડિઝલના છૂટક ભાવમાં આ નિર્ણયને કારણે તાત્કાલિક કોઈ અસર થશે નહીં. ગ્રાહકોએ હાલના ભાવથી ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
વિન્ડફોલ ટેક્સની પૃષ્ઠભૂમિ ભારતમાં આ પ્રકારનો ટેક્સ કાયમી નથી, પરંતુ તે દર 15 દિવસે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના સરેરાશ ભાવ અને રિફાઇનરી માર્જિનને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવે છે. સૌપ્રથમ 27 માર્ચના રોજ સરકારે ડિઝલ અને ATF પર નિકાસ જકાત લાગુ કરી હતી અને ત્યારબાદ 16 મેના રોજ પેટ્રોલ પર પણ આ કર લાદવામાં આવ્યો હતો. સરકારની નીતિ મુજબ જ્યારે વૈશ્વિક ભાવ વધે ત્યારે કર વધારવામાં આવે છે અને જ્યારે ભાવ ઘટે ત્યારે તેમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને સરકારી વ્યૂહરચના ગયા વર્ષે 11 જૂનના રોજ સરકારે ઔદ્યોગિક અને સંસ્થાકીય ગ્રાહકો માટે પેટ્રોલ પંપ પરથી બળતણ ખરીદવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેથી સંગ્રહખોરી અટકાવી શકાય. જોકે, સ્થિતિ સામાન્ય થતા 1 જુલાઈના રોજ આ પ્રતિબંધો હટાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આ વખતનો ફેરફાર એ સાબિત કરે છે કે સરકાર વૈશ્વિક ભૂરાજકીય ઘટનાઓ પ્રત્યે સતર્ક છે. પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના ભણકારા અને પુરવઠામાં વિક્ષેપની શક્યતાઓને જોતા, સરકારે ઇંધણના ભાવિ પુરવઠાને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ કડક પણ જરૂરી પગલું ભર્યું છે. નિકાસકારો પરના આ વધારાના ટેક્સ અને પેટ્રોલ પર મળેલી રાહત એ સરકારની સંતુલિત આર્થિક વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે. આ પગલાં દ્વારા ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરી રહ્યું છે અને સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના આંચકાઓથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આગામી પખવાડિયામાં ફરી એકવાર આ દરોની સમીક્ષા કરવામાં આવશે, જે વૈશ્વિક તેલ બજારની સ્થિતિ પર નિર્ભર રહેશે.

ડિઝલ અને ATF પર ટેક્સ વધ્યો, પેટ્રોલ નિકાસકારોને રાહત

July 16, 2026 | 10:25 IST