ભારતનો ખાનગી સ્પેસ સેકટરમાં પ્રવેશ

Vikram 1 Private Rocket Launch Sriharikota : ભારતે અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી દેશના પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસિત ઓર્બિટલ લોન્ચ વ્હીકલ ‘વિક્રમ-1’નું સફળ પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ મિશન માત્ર એક રોકેટ લોન્ચ નથી, પરંતુ ભારતના ખાનગી અવકાશ ઉદ્યોગ માટે નવા યુગની શરૂઆત માનવામાં આવી રહી છે.ભારત અત્યાર સુધી સરકારી અવકાશ સંસ્થા ISROના નેતૃત્વમાં અનેક સફળ મિશન પૂર્ણ કરી ચૂક્યું છે, પરંતુ હવે ખાનગી કંપનીઓ પણ દેશના સ્પેસ સેક્ટરમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપવા તૈયાર થઈ ગઈ છે. વિક્રમ-1ની સફળ ઉડાન એ જ દિશામાં એક મોટું અને ઐતિહાસિક પગલું છે.

‘મિશન આગમન’થી ભારતે લખ્યો નવો ઇતિહાસ
વિક્રમ-1ની પ્રથમ ઉડાનને ‘મિશન આગમન’ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ માત્ર એક રોકેટ લોન્ચ નહોતું, પરંતુ ભારતના ખાનગી સ્પેસ ઈકોસિસ્ટમ માટે એક નવા યુગની શરૂઆત માનવામાં આવી રહી છે. અત્યાર સુધી ભારતમાં ઓર્બિટલ રોકેટ લોન્ચનું નેતૃત્વ મુખ્યત્વે ISRO પાસે હતું, પરંતુ હવે ખાનગી કંપનીઓ પણ આ ક્ષેત્રમાં સફળતાપૂર્વક પ્રવેશ કરી રહી છે.

શું છે વિક્રમ-1?
વિક્રમ-1 એક ખાનગી રીતે વિકસિત સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ છે, જેને ભારતીય સ્પેસ ટેક્નોલોજી સ્ટાર્ટઅપ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે. રોકેટનું નામ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે.આ રોકેટનું મુખ્ય કાર્ય નાના અને માઇક્રો સેટેલાઇટને પૃથ્વીની નીચલી કક્ષા (Low Earth Orbit)માં સ્થાપિત કરવાનું છે.વિશ્વભરમાં નાના સેટેલાઇટની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે અને વિક્રમ-1 આ વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

શ્રીહરિકોટાથી સફળ લોન્ચિંગ
આ રોકેટનું પ્રક્ષેપણ આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી કરવામાં આવ્યું હતું.લિફ્ટ-ઓફ બાદ રોકેટે નિર્ધારિત માર્ગ પર સફળતાપૂર્વક ઉડાન ભરી અને તમામ તબક્કાઓ (Stages) સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા.મિશન કંટ્રોલ સેન્ટર તરફથી મળેલી માહિતી મુજબ રોકેટે પોતાની કામગીરી યોજના મુજબ પૂર્ણ કરી હતી.ભારત સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સ્પેસ સેક્ટરને ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લો મૂક્યો હતો.તેના પરિણામે અનેક ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સે સેટેલાઇટ, રોકેટ અને સ્પેસ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં રોકાણ શરૂ કર્યું.વિક્રમ-1ની સફળતા એ સાબિત કરે છે કે ભારતીય ખાનગી કંપનીઓ હવે વૈશ્વિક સ્પેસ માર્કેટમાં સ્પર્ધા કરવા સક્ષમ બની રહી છે.

18 કેરેટ સોનાથી બનેલો આર્ટ પીસ પણ સ્પેસમાં જશે
કોસ્મોસ ડાયમંડ્સની કલાકૃતિ 'કોસ્મિક બ્લૂમ' અને એક ખાસ માઇક્રો-આર્ટ પીસ પણ રોકેટમાં મોકલવામાં આવી રહ્યો છે. આ માઇક્રો-આર્ટ પીસ 18 કેરેટ સોનાથી બનેલો નાનો રોકેટ છે. તેના પર વૈજ્ઞાનિક સર સી વી રમણ, ડો. વિક્રમ સારાભાઈ અને ડો. કલામની સૂક્ષ્મ મૂર્તિઓ કોતરવામાં આવી છે.વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હાથથી લખેલો એક પોસ્ટકાર્ડ પણ રોકેટમાં જશે, જેના પર 'વંદે માતરમ' શબ્દ અંકિત છે.

હળવા કાર્બન-કમ્પોઝિટથી બનેલું છે આખું રોકેટ
'વિક્રમ-1' સંપૂર્ણપણે હળવા અને મજબૂત કાર્બન-કમ્પોઝિટ સ્ટ્રક્ચરથી બનેલું પ્રથમ ઓર્બિટલ રોકેટ છે. કાર્બન ફાઇબર સ્ટીલની સરખામણીમાં પાંચ ગણું હળવું હોય છે. આનાથી રોકેટનું વજન ઓછું થાય છે, જેનાથી તેની ઇંધણ કાર્યક્ષમતા વધે છે. રોકેટને ઊર્જા આપવા માટે તેમાં ત્રણ સોલિડ-ફ્યુઅલ સ્ટેજ અને એક લિક્વિડ ઓર્બિટલ એડજસ્ટમેન્ટ મોડ્યુલ આપવામાં આવ્યું છે.

વિક્રમ-1ની સૌથી મોટી ખાસિયતો
રોકેટનું ડિઝાઇન અને વિકાસ ભારતમાં જ કરવામાં આવ્યો છે.વિક્રમ-1 ખાસ કરીને Small Satellite અને CubeSat લોન્ચ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.વિશ્વભરની કંપનીઓ પોતાના સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.રોકેટ લગભગ 450 કિલોમીટર ઊંચી કક્ષામાં પેલોડ સ્થાપિત કરવામાં સક્ષમ છે.તે 350 કિલોગ્રામ સુધીનો પેલોડ અવકાશમાં લઈ જઈ શકે છે.વિક્રમ-1 સંપૂર્ણપણે કાર્બન-કોમ્પોઝિટ સ્ટ્રક્ચરથી બનાવાયેલો છે, જે તેને વધુ હલકો અને મજબૂત બનાવે છે.તેમાં કંપની દ્વારા વિકસિત 3D પ્રિન્ટેડ એન્જિન સહિતના સ્વદેશી એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.રોકેટમાં 18 કેરેટ સોનાથી બનેલું એક નાનું માઇક્રો આર્ટ પીસ પણ અવકાશમાં મોકલવામાં આવ્યું છે.આ રોકેટ ઝડપી અને ઓછી તૈયારીમાં લોન્ચ થઈ શકે તેવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે.

વિશ્વમાં ભારતની પ્રતિષ્ઠા વધશે
ચંદ્રયાન-3, આદિત્ય-L1, સ્પેડેક્સ અને અન્ય સફળ મિશન બાદ હવે ખાનગી રોકેટ લોન્ચિંગની સફળતા ભારતની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠામાં વધુ વધારો કરશે.વિશ્વ હવે ભારતને માત્ર સસ્તા લોન્ચિંગ દેશ તરીકે નહીં પરંતુ નવીન ટેક્નોલોજી વિકસાવનાર રાષ્ટ્ર તરીકે પણ જોઈ રહ્યું છે.
અવકાશ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના મતે, વિક્રમ-1ની સફળતા ભારતીય ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગ માટે "ગેમ ચેન્જર" સાબિત થઈ શકે છે.આ સફળતા બાદ વધુ ભારતીય કંપનીઓ રોકેટ, સેટેલાઇટ અને સ્પેસ ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ કરશે.

ભારતની અવકાશ યાત્રાનો નવો અધ્યાય
ભારતનો અવકાશ કાર્યક્રમ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સતત સફળતા હાંસલ કરતો આવ્યો છે.આજે ISRO સાથે ખાનગી ક્ષેત્ર પણ સમાન ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે.આ આવનારા વર્ષોમાં ભારતને વૈશ્વિક સ્પેસ પાવર બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.શ્રીહરિકોટાથી વિક્રમ-1ની સફળ ઉડાન માત્ર એક ટેક્નિકલ સિદ્ધિ નથી, પરંતુ ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર માટે નવા યુગની શરૂઆત છે. ઓછા ખર્ચે, આધુનિક ટેક્નોલોજી સાથે નાના સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની ક્ષમતા ભારતને વૈશ્વિક સ્પેસ માર્કેટમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવશે.ISROના માર્ગદર્શન, સરકારની નીતિઓ અને ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સની નવીનતા સાથે દેશ હવે અવકાશ ક્ષેત્રમાં સરકારી અને ખાનગી ભાગીદારીનું અનોખું મોડેલ ઉભું કરી રહ્યો છે. વિક્રમ-1ની સફળતા એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે માત્ર અવકાશમાં પહોંચતું દેશ નથી, પરંતુ વિશ્વને સ્પેસ ટેક્નોલોજી અને લોન્ચિંગ સેવાઓ પૂરી પાડતું અગ્રણી રાષ્ટ્ર બનવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.