સાયબર ફ્રોડથી બચવા માટે આ સુરક્ષા ફીચર જાણવું જરૂરી! પાસવર્ડ પછી શું છે બીજું કવચ?

Cyber Security Tips in Gujarati: શું તમારો પાસવર્ડ ચોરાઈ જાય તો સાયબર ઠગ તમારા બેંક એકાઉન્ટ, ઈમેલ અથવા સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટમાં પ્રવેશી શકે છે? માત્ર પાસવર્ડ પર આધાર રાખવાથી ડિજિટલ સુરક્ષાનું જોખમ વધી શકે છે. ફિશિંગ, ડેટા લીક, નકલી વેબસાઇટ અને OTP સ્કેમ જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા સાયબર ગુનેગારો વ્યક્તિગત માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) અને પાસકી જેવી આધુનિક સુરક્ષા પદ્ધતિઓ તમારા એકાઉન્ટને વધારાનું સુરક્ષા કવચ આપી શકે છે. આજના સમયમાં મોબાઈલ બેંકિંગ, UPI પેમેન્ટ, ઓનલાઈન શોપિંગ અને ડિજિટલ રોકાણનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. તેથી ઈમેલ, બેંકિંગ અને અન્ય ઓનલાઈન એકાઉન્ટની સુરક્ષા જાળવવી જરૂરી છે. ચાલો જાણીએ કે MFA શું છે, તે કેવી રીતે કામ કરે છે અને સાયબર ફ્રોડથી બચવા માટે કઈ સુરક્ષા પદ્ધતિઓ અપનાવવી જોઈએ.

MFA શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (Multi-Factor Authentication) એવી સુરક્ષા પદ્ધતિ છે, જેમાં એકાઉન્ટમાં લોગિન કરતી વખતે તમારી ઓળખ ચકાસવા માટે બે કે તેથી વધુ અલગ પ્રકારના પુરાવાની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાસવર્ડ દાખલ કર્યા પછી ઓથેન્ટિકેટર એપનો કોડ, સુરક્ષા કી અથવા અન્ય માન્ય ચકાસણી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવો પડી શકે છે. કેટલીક સેવાઓમાં ફિંગરપ્રિન્ટ અથવા ચહેરાની ઓળખનો પણ ઉપયોગ થાય છે. MFAનો મુખ્ય ફાયદો એ છે કે જો કોઈ સાયબર ઠગ તમારો પાસવર્ડ મેળવી લે, તો પણ વધારાની ચકાસણી વિના એકાઉન્ટમાં પ્રવેશ મેળવવો મુશ્કેલ બની શકે છે. જોકે, સુરક્ષાનું સ્તર તમે કઈ પદ્ધતિ વાપરો છો અને તે કેવી રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે તેના પર આધાર રાખે છે.

પાસવર્ડ ચોરાઈ જાય તો MFA કેવી રીતે મદદ કરે છે?

ધારો કે તમે નકલી વેબસાઇટ પર તમારો પાસવર્ડ દાખલ કર્યો છે અથવા કોઈ ડેટા લીકમાં તમારી લોગિન માહિતી બહાર આવી છે. જો તમારા એકાઉન્ટમાં MFA સક્રિય હોય, તો માત્ર પાસવર્ડ જાણવાથી હંમેશાં લોગિન પૂર્ણ થઈ શકતું નથી. સિસ્ટમ વધારાની ઓળખ ચકાસણી માગી શકે છે. જો સાયબર ગુનેગાર આ ચકાસણી પૂર્ણ ન કરી શકે, તો એકાઉન્ટમાં પ્રવેશ અટકી શકે છે. પરંતુ MFA સંપૂર્ણ સુરક્ષાની ગેરંટી નથી. છેતરપિંડી કરનાર નકલી લોગિન પેજ, ચોરાયેલા OTP અથવા ખોટી લોગિન મંજૂરી દ્વારા સુરક્ષાને બાયપાસ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. તેથી મજબૂત પાસવર્ડ, MFA અને સતર્કતા ત્રણેય જરૂરી છે.

MFAની 4 મુખ્ય પદ્ધતિઓ કઈ છે?

1. SMS અને ઈમેલ OTP

આ પદ્ધતિમાં તમારા ફોન પર SMS અથવા ઈમેલ દ્વારા એક વખત ઉપયોગ કરી શકાય એવો કોડ મોકલવામાં આવે છે. લોગિન પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે કોડ દાખલ કરવો પડે છે. આ પદ્ધતિ સરળ અને લોકપ્રિય છે, પરંતુ SIM-સ્વેપિંગ, ઈમેલ એકાઉન્ટ હેકિંગ અને ફિશિંગ જેવા જોખમો રહી શકે છે. તેથી શક્ય હોય ત્યાં વધુ મજબૂત ચકાસણી પદ્ધતિ પસંદ કરવી યોગ્ય છે.

2. ઓથેન્ટિકેટર એપ

Google Authenticator અને Microsoft Authenticator જેવી એપ્સ સમય આધારિત વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (TOTP) જનરેટ કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે આવા કોડ નિશ્ચિત સમયાંતરે બદલાય છે. આ પદ્ધતિ SMS કરતાં વધુ સુરક્ષિત હોઈ શકે છે, કારણ કે કોડ જનરેટ કરવા માટે મોબાઈલ નેટવર્ક પર SMS મોકલવાની જરૂર પડતી નથી. જોકે, ફિશિંગથી બચવા માટે નકલી વેબસાઇટ પર કોડ દાખલ કરવાનું ટાળવું જરૂરી છે.

3. પુશ નોટિફિકેશન

કોઈ એકાઉન્ટમાં લોગિન કરવાનો પ્રયાસ થાય ત્યારે તમારા મોબાઈલ પર મંજૂરીની સૂચના આવી શકે છે. તમે વિનંતી સ્વીકારી અથવા નકારી શકો છો. જો તમે પોતે લોગિન કરવાનો પ્રયાસ ન કર્યો હોય, તો આવી સૂચનાને મંજૂરી આપશો નહીં. વારંવાર અજાણી વિનંતીઓ આવે તો પાસવર્ડ બદલો અને એકાઉન્ટની સુરક્ષા તપાસો. નંબર મેચિંગ જેવી સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય તો તેનો ઉપયોગ સુરક્ષા વધારી શકે છે.

4. પાસકી (Passkey)

પાસકી એ પરંપરાગત પાસવર્ડનો આધુનિક વિકલ્પ છે. તે પબ્લિક-કી ક્રિપ્ટોગ્રાફીનો ઉપયોગ કરે છે. તમારા ઉપકરણમાં ખાનગી કી સુરક્ષિત રહે છે અને સંબંધિત વેબસાઇટ અથવા સેવા તેની સાથે જોડાયેલી જાહેર કીનો ઉપયોગ કરીને ચકાસણી કરે છે. પાસકીનો ઉપયોગ ફિંગરપ્રિન્ટ, ચહેરાની ઓળખ અથવા ઉપકરણના PIN દ્વારા થઈ શકે છે. યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂકેલી પાસકી સામાન્ય ફિશિંગ હુમલાઓ સામે મજબૂત સુરક્ષા આપી શકે છે, કારણ કે તે નકલી વેબસાઇટ પર પરંપરાગત પાસવર્ડ દાખલ કરવાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.

બેંક એકાઉન્ટ અને UPIને સુરક્ષિત રાખવા માટે 7 ટિપ્સ

સાયબર ફ્રોડ અને ઓનલાઈન છેતરપિંડીથી બચવા માટે નીચેના ઉપાયો અપનાવો:

• MFA સક્રિય કરો: ઈમેલ, સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ એકાઉન્ટમાં ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન ચાલુ કરો.
• મજબૂત અને અલગ પાસવર્ડ રાખો: દરેક એકાઉન્ટ માટે અલગ પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો. પાસવર્ડ મેનેજર મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• OTP અને UPI PIN શેર ન કરો: બેંક અથવા અન્ય કોઈ વ્યક્તિના નામે ફોન આવે તો પણ ગુપ્ત કોડ જાહેર ન કરો.
• શંકાસ્પદ લિંકથી દૂર રહો: અજાણી લિંક પર ક્લિક કરીને બેંકિંગ અથવા લોગિન વિગતો દાખલ ન કરો.
• અજાણી લોગિન વિનંતી ન સ્વીકારો: તમે લોગિન ન કરતા હો ત્યારે મળતી MFA વિનંતીને નકારી કાઢો.
• ડિવાઇસ અને એપ્સ અપડેટ રાખો: સુરક્ષા અપડેટ્સ સમયસર ઇન્સ્ટોલ કરો અને એકાઉન્ટના સક્રિય સત્રોની તપાસ કરો.
• એકાઉન્ટ પુનઃપ્રાપ્તિની વ્યવસ્થા રાખો: સુરક્ષિત રિકવરી વિકલ્પો સેટ કરો, જેથી ફોન ખોવાઈ જાય તો પણ એકાઉન્ટ પાછું મેળવવામાં મદદ મળે.

પ્રમાણીકરણ અને અધિકૃતતા વચ્ચે શું તફાવત છે?

પ્રમાણીકરણ (Authentication) એટલે તમારી ઓળખની ચકાસણી કરવી. બીજી તરફ, અધિકૃતતા (Authorization) નક્કી કરે છે કે ઓળખ ચકાસાયા પછી તમને કઈ માહિતી અથવા સુવિધાનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાસવર્ડ અને વધારાની ચકાસણીથી એકાઉન્ટમાં પ્રવેશ મેળવવો પ્રમાણીકરણ છે. એકાઉન્ટમાં ચોક્કસ ફાઇલ જોવાની અથવા તેમાં ફેરફાર કરવાની પરવાનગી અધિકૃતતાનું ઉદાહરણ છે.

સાયબર ફ્રોડથી બચવા માટે કઈ બાબત સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

તમારા ડિજિટલ એકાઉન્ટની સુરક્ષા માટે માત્ર મજબૂત પાસવર્ડ પૂરતો નથી. MFA સક્રિય કરવું, શક્ય હોય ત્યાં પાસકીનો ઉપયોગ કરવો, OTP અને UPI PIN ગુપ્ત રાખવા તથા શંકાસ્પદ લોગિન વિનંતીઓ નકારવી જરૂરી છે.

ખાસ કરીને તમારું ઈમેલ એકાઉન્ટ સુરક્ષિત રાખો, કારણ કે તેનો ઉપયોગ અન્ય એકાઉન્ટના પાસવર્ડ રીસેટ કરવા માટે થઈ શકે છે. જો તમને એકાઉન્ટમાં અજાણી પ્રવૃત્તિ દેખાય, તો તરત જ સુરક્ષા સેટિંગ્સ તપાસો, અજાણ્યા સત્રો બંધ કરો અને જરૂરી હોય તો સંબંધિત સેવા અથવા બેંકનો સંપર્ક કરો.