સંજય ગાંધીની નસબંધી કાર્યક્રમમાં મહત્વનો રોલ... રુખસાના સુલતાના

 ૨૫ જૂન ૧૯૭૫, એ તારીખ જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશમાં કટોકટી જાહેર કરી હતી. આજે આ ઘટનાના ૫૦ વર્ષ પૂરા થાય છે જેણે દેશનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો. ૫૦ વર્ષ એ સમય છે જ્યારે દેશની બે પેઢીઓ લોકશાહીનો અનુભવ મેળવીને પરિપક્વ થઈ છે. આજે દેશ આ તારીખને યાદ કરી રહ્યો છે અને તેના પાઠ શીખી રહ્યો છે.

25 જૂન ૧૯૭૫ની મધ્યરાત્રિએ કટોકટીની ઘોષણા સાથે સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસનું સૌથી કાળુ પ્રકરણ લખાયું હતું, પરંતુ તે એટલું અચાનક નહોતું. તેનો પ્રસ્તાવના ત્યારે લખાયો હતો જ્યારે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે તે જ વર્ષે ૧૨ જૂને રાયબરેલીથી તત્કાલીન વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીને અમાન્ય જાહેર કરી હતી.

 

2૫ જૂન ૧૯૭૫ના રોજ, વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીનો અવાજ ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર ગુંજ્યો, "રાષ્ટ્રપતિએ કટોકટી જાહેર કરી છે," ઇન્દિરાએ તેને "આંતરિક અશાંતિ" સામે ઢાલ તરીકે પ્રોત્સાહન આપ્યું. ઇન્દિરાની આ ઘોષણા એક સરમુખત્યારશાહી યુગની શરૂઆત હતી, આતંકનું શાસન. વડા પ્રધાનના પુત્ર સંજય ગાંધી પાસે કોઈ સત્તાવાર પદ નહોતું, છતાં તેમણે આંતરિક સુરક્ષા જાળવણી અધિનિયમ (MISA) હેઠળ ધરપકડનો પહેલો દોર શરૂ કર્યો હતો. સવાર સુધીમાં, મોરારજી દેસાઈ, અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી સહિત 600 થી વધુ અગ્રણી વિપક્ષી નેતાઓની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. બંસીલાલની હરિયાણા પોલીસ દિલ્હીમાં દરોડા પાડી રહી હતી, જેમાં રાજકારણીઓ, પત્રકારો અને સામાજિક કાર્યકરોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.ધરપકડના સમાચાર લોકો સુધી ન પહોંચે તે માટે, સરકારે દિલ્હીના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં વીજળી કાપનો આદેશ આપ્યો, જેનાથી ઘણા અખબારો પ્રકાશિત થતા રોકાયા. 25 જૂનના રોજ, સરકારે ભારત સંરક્ષણ નિયમો લાગુ કર્યા અને સંપાદકોને 'માર્ગદર્શિકાઓ' આપી - કોઈ ટીકા નહીં, અશાંતિના અહેવાલો નહીં. ટૂંકા વિરોધ પછી, મીડિયાએ હાર માની લીધી.

ઇન્ડિયા ટુડે અનુસાર, 1976ના મધ્ય સુધીમાં, અટકાયતીઓની સંખ્યા 100,000 હતી. આ કેદીઓ તિહાર અને બેંગ્લોર સેન્ટ્રલ જેવી જેલોમાં કોઈ કાનૂની સહાય વિના સડતા રહ્યા. નોંધપાત્ર રીતે, ઇન્ડિયા ટુડે કટોકટીના પ્રથમ વર્ષમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

જુલાઈમાં, ઇન્દિરા ગાંધીએ જમીન સુધારણા અને ભાવ નિયંત્રણનું વચન આપતા તેમનો 21-મુદ્દાનો કાર્યક્રમ રજૂ કર્યો. સંજય ગાંધી આ કાર્યક્રમના શિલ્પી હતા, પરંતુ તેમણે તેને બળજબરીનું સાધન બનાવી દીધું. દિલ્હીના તુર્કમાન ગેટથી શરૂ થયેલી તેમની ઝૂંપડપટ્ટી હટાવવાની ઝુંબેશએ સેંકડો લોકોને વિસ્થાપિત કર્યા. જગમોહનની આગેવાની હેઠળની આ તોડી પાડવાની ઝુંબેશએ સંજયને આધુનિક શાહજહાંનું બિરુદ અપાવ્યું.

આ સમય દરમિયાન, સંજય ગાંધીનું સ્વપ્ન દેશની વધતી જતી વસ્તીને નિયંત્રિત કરવાનું હતું. સમગ્ર ભારતમાં બળજબરીથી નસબંધી શરૂ થઈ, જેમાં સરકારે એક ક્વોટા નક્કી કર્યો. જેના હેઠળ સરકારી કર્મચારીઓ અને ગ્રામજનોને ફરજ પાડવામાં આવતી. આ અભિયાન માટે ડોકટરોનું એક આકર્ષક લેબલ હતું - "વસ્તી શિસ્ત".

 

૧૯૭૬-૭૭ દરમિયાન, લગભગ ૬૨ લાખથી ૧ કરોડ ૧૦ લાખ નસબંધી કરવામાં આવી હતી. આમાંના મોટાભાગના પુરુષો હતા. પરંતુ આ કાર્યક્રમમાં ઘણી બધી જબરદસ્તી કરવામાં આવી હતી. ઉત્તર પ્રદેશમાં આ માટે શિબિરો ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. આ નસબંધી શિબિરોમાં દરરોજ હજારો નસબંધી કરવામાં આવતી હતી. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, દરરોજ ૫,૫૦૦ થી વધુ નસબંધી કરવામાં આવતી હતી. જો લક્ષ્ય પૂર્ણ ન થાય, તો શિક્ષકો, આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને ગ્રામજનોને પગાર કાપ જેવી સજાનો સામનો કરવો પડતો હતો. કેટલાક અસામાન્ય અને આઘાતજનક કિસ્સાઓમાં, પોલીસે પુરુષો, ક્યારેક અપરિણીત અથવા નિઃસંતાન, ને પકડી લીધા હતા અને બળજબરીથી નસબંધી કરાવી હતી. ખોટી નસબંધીથી ચેપ લાગ્યો હતો અને કેટલાક મૃત્યુ થયા હતા.

સંજય ગાંધીના રાજકીય સચિવ રૂખસાના સુલતાના આ દુઃસ્વપ્નનું પ્રતીક બની ગયા. પોતાના મોટા કાળા ચશ્મા અને સ્ટાઇલિશ સુટ માટે જાણીતી, સુલતાના જામા મસ્જિદ પાસે જૂની દિલ્હીના દુજાના હાઉસમાં એક કુખ્યાત નસબંધી કેન્દ્ર ચલાવતી હતી. સરકારી નિવેદનો અનુસાર, સુલતાનાએ પોતાની મુસ્લિમ ઓળખનો લાભ લઈને 15,000 પુરુષોને આ પ્રક્રિયા કરાવવા માટે પ્રેરિત કર્યા હતા. પત્રકાર ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ લખે છે કે વસ્તી નિયંત્રણમાં તેમની ભૂમિકા માટે તેમને પ્રોત્સાહન તરીકે 84,000 રૂપિયા ચૂકવવામાં આવતા હતા.

તે સમયમાં સુલતાના પાસે અપાર શક્તિ હતી. અબ્બાસ એક ઘટનાનું વર્ણન કરે છે જ્યારે સુલતાના જૂની દિલ્હીમાં રાત્રિભોજન કરી રહી હતી ત્યારે એક ટોચના પોલીસ અધિકારી તેમની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

રૂખસાના સુલતાના એક બુટિક માલિક અને સામાજિક કાર્યકર હતી. સંજય ગાંધીએ રૂખસાનાને જૂની દિલ્હીના સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં નસબંધીને પ્રોત્સાહન આપવાની જવાબદારી સોંપી હતી, જ્યાં તેમણે હજારો પુરુષોની નસબંધી કરાવવામાં ફાળો આપ્યો હતો. તેમણે જૂની દિલ્હી વિસ્તારમાં, ખાસ કરીને મુસ્લિમ પ્રભુત્વ ધરાવતા વિસ્તારોમાં, આ અભિયાનનો કડક અમલ કર્યો હતો. તેમની ભૂમિકા વિવાદોથી ઘેરાયેલી હતી. રૂખસાના સુલતાનાએ એકવાર ઓફર કરી હતી કે જો દિલ્હીના તુર્કમાન ગેટ પાસે ઝૂંપડપટ્ટીઓનું અતિક્રમણ હટાવવાની ઝુંબેશ દર અઠવાડિયે આ વિસ્તારમાંથી 300 લોકો નસબંધી માટે આવે તો તે તેને બંધ કરી દેશે. આનાથી રોષ ભડક્યો, કારણ કે મુસ્લિમો આ અભિયાનને તેમની વસ્તી ઘટાડવા માટે "હિન્દુ કાવતરું" તરીકે જોતા હતા, જેનાથી સાંપ્રદાયિક તણાવ વધ્યો.

આ પ્રતિક્રિયાએ 1977 માં ઈન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીમાં હારમાં ફાળો આપ્યો, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા ઉત્તરીય રાજ્યોમાં જ્યાં નસબંધી અભિયાન સૌથી તીવ્ર હતું. કોંગ્રેસ પાર્ટીનો મત હિસ્સો ઘટ્યો અને "નસબંધી" શબ્દ કટોકટીના અતિરેકનો પર્યાય બની ગયો.

આ પણ વાંચો--- કટોકટીના 50 વર્ષ પૂર્ણ, PM મોદીએ કહ્યું કે, 'કટોકટી એ લોકશાહીનો કાળો અધ્યાય છે'