કર્ણાટક કોંગ્રેસમાં મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ બાદ ભડકો

Rebellion in Karnataka Congress: કર્ણાટકમાં લાંબા સમયથી બહુપ્રતિક્ષિત એવા મંત્રીમંડળના વિસ્તરણ બાદ શાસક કોંગ્રેસ પક્ષમાં ભારે અસંતોષ અને આંતરિક બળવાખોરીનો ભડકો થયો છે. મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળવાથી નારાજ ધારાસભ્યો અને વરિષ્ઠ નેતાઓની રાજીનામાની ધમકીઓ સામે કર્ણાટકના મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમારે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. મંગળવારે કોંગ્રેસના અસંતુષ્ટ ધારાસભ્યોને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં આખરી ચેતવણી આપતા શિવકુમારે જણાવ્યું હતું કે, કોઈપણ વ્યક્તિ માટે પક્ષ સર્વોપરી છે. જો કોઈ ધારાસભ્ય રાજીનામું આપવા માંગતો હોય, તો તેઓ તેનું રાજીનામું થોડી જ મિનિટોમાં સ્વીકારી લેશે. સીએમે રાજીનામાની ધમકીઓને બિલકુલ મહત્વ ન આપતા કહ્યું હતું કે, "મેં જે કહેવું હતું તે કહી દીધું છે. રાજકારણમાં રાજીનામા આપવા કે ધમકીઓ આપવી એ એક સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ જે લોકો રાજીનામું આપવા માંગે છે તેમને કોઈ રોકી શકતું નથી. જો તેઓ તેમનું રાજકીય ભવિષ્ય અને પક્ષનું હિત ઇચ્છતા હોય, તો તેમણે યાદ રાખવું જોઈએ કે પક્ષ છે તો બધું જ છે. જો પક્ષ અસ્તિત્વમાં હશે, તો જ બાકી બધું જ જગ્યાએ આવી જશે." મુખ્યમંત્રીની આ સીધી અને કડક ચેતવણીથી કર્ણાટક કોંગ્રેસના ખેમામાં ભારે ખળભળાટ મચી ગયો છે.

ભૂતકાળના પાઠ અને ધીરજની સલાહ: ‘મને પણ મંત્રી બનાવવામાં આવ્યો નહોતો’
નારાજ ધારાસભ્યો અને નેતાઓને શાંત કરવા માટે ડી.કે. શિવકુમારે પોતાના અને પક્ષના અન્ય વરિષ્ઠ નેતાઓના રાજકીય કારકિર્દીના ઉદાહરણો ટાંક્યા હતા. પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતા તેમણે સંયમ અને ધીરજ રાખવાની વિનંતી કરી હતી. શિવકુમારે યાદ અપાવ્યું હતું કે, "ભૂતકાળમાં જ્યારે ધરમ સિંહ અને સિદ્ધારમૈયા મુખ્યમંત્રી હતા, ત્યારે મને પણ મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું નહોતું. જો મેં તે સમયે ધીરજ ન રાખી હોત તો હું પણ રાજીનામું આપી શક્યો હોત. શું જી. પરમેશ્વર અને મારામાં તે સમયે ધીરજ નહોતી?" તેમણે ભૂતકાળના રાજકીય ઇતિહાસનો સંદર્ભ આપતા ઉમેર્યું કે, જ્યારે વીરેન્દ્ર પાટિલ મુખ્યમંત્રી હતા, ત્યારે એસ. બંગારપ્પા, મલ્લિકાર્જુન ખડગે (હાલના AICC પ્રમુખ) અને ધરમ સિંહ જેવા વરિષ્ઠ નેતાઓને પણ મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા નહોતા. શું ત્યારબાદ બંગારપ્પા અને ધરમ સિંહ મુખ્યમંત્રી ન બની શક્યા? રાજકારણમાં લાંબા ગાળાની સફળતા માટે ધીરજ અને સંયમ રાખવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પક્ષ માટે સમર્પિત રહેનારા નેતાઓને સમય આવ્યે યોગ્ય તક ચોક્કસ મળે છે.

કાર્યકર્તાઓ માટે આશ્વાસન: બોર્ડ અને કોર્પોરેશનોમાં નવેસરથી નિમણૂકોની જાહેરાત
અસંતુષ્ટ ધારાસભ્યો અને પક્ષના કાર્યકરોનો ગુસ્સો શાંત પાડવા માટે શિવકુમારે એક મહત્વપૂર્ણ રોડમેપ જાહેર કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે રાજ્ય સંચાલિત વિવિધ બોર્ડ અને નિગમો (કોર્પોરેશનો)માં ખાલી પડેલી પદોની જગ્યાઓ ટૂંક સમયમાં જ ભરવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું કે, "જે પક્ષના સભ્યો અને ધારાસભ્યોને અગાઉ બોર્ડ અને કોર્પોરેશનના ચેરમેન કે સભ્યો તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, તેમને અગાઉથી જ કહી દેવામાં આવ્યું હતું કે તેમનો કાર્યકાળ અઢી વર્ષનો રહેશે. આ પ્રક્રિયામાં પહેલાથી જ વિલંબ થઈ ચૂક્યો છે." તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે, તેઓ સંગઠનના મૂળ કાર્યકર્તાઓને પહેલા પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવા કહેશે, જેથી તે જગ્યાઓ પર નવેસરથી નિમણૂકો કરી શકાય. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તેઓ એક પછી એક અસંતુષ્ટ ધારાસભ્યો સાથે વ્યક્તિગત રીતે વાતચીત કરશે અને તેમની નારાજગી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરશે. જોકે, તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકારનું પ્રાથમિક ધ્યાન પક્ષના વફાદાર કાર્યકરોને યોગ્ય સ્થાન આપવાનું છે.

કેબિનેટ વિસ્તરણ અને અસંતોષની શરૂઆત
રાજ્યમાં સરકાર રચાયાના બે મહિના બાદ, મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમારે સોમવારે પોતાના મંત્રીમંડળનું પ્રથમ વિસ્તરણ કર્યું હતું. આ વિસ્તરણમાં 19 નવા ધારાસભ્યોને મંત્રી તરીકે સામેલ કરીને શપથ લેવડાવવામાં આવ્યા હતા. કર્ણાટક મંત્રીમંડળમાં મુખ્યમંત્રી સહિત કુલ 34 મંત્રીઓની મંજૂર ક્ષમતા છે. સોમવારના શપથ ગ્રહણ સમારોહ બાદ હવે મંત્રીમંડળમાં માત્ર 1 જગ્યા ખાલી રહી છે. જોકે, આ બહુપ્રતિક્ષિત કેબિનેટ વિસ્તરણ શાસક કોંગ્રેસ પક્ષ માટે ખુશી લાવવાને બદલે એક મોટો રાજકીય માથાનો દુખાવો બની ગયું છે. મંત્રીપદની આશા રાખીને બેઠેલા અનેક વરિષ્ઠ નેતાઓ અને બહુવિધ વખત ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યોની ઉપેક્ષા થતાં પક્ષમાં ખુલ્લેઆમ અસંતોષ ફેલાઈ ગયો છે. આંતરિક વિરોધ એટલો તીવ્ર હતો કે સોમવારે જ કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય યશવંતરાયગૌડા વી. પાટીલે (ભારતી) પોતાના વિધાનસભા પદ પરથી રાજીનામું આપીને વિરોધનો સૂર બુલંદ કર્યો હતો. પાટીલે વિધાનસભાના ઉપાધ્યક્ષ રુદ્રપ્પા લામાનીને પોતાનું રાજીનામું સોંપ્યું હતું અને દાવો કર્યો હતો કે છેલ્લી ઘડી સુધી મંત્રીઓની યાદીમાં તેમનું નામ સામેલ હતું, પરંતુ આખરી ક્ષણે તેને હટાવી દેવાયું હતું.

ધારાસભ્યોના રાજીનામા અને શેરીઓમાં ઉતરેલો સમર્થકોનો આક્રોશ
મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળવાનો આંચકો એટલો ગંભીર હતો કે નિમણૂકોના ગણતરીના કલાકોમાં જ રાજીનામાનો દોર શરૂ થઈ ગયો હતો. સાગરના ધારાસભ્ય બેલુર ગોપાલકૃષ્ણએ પણ શરૂઆતમાં રાજીનામું આપવાની ધમકી આપી હતી, જેના કારણે નવા મંત્રીઓના શપથ ગ્રહણ પહેલા જ કોંગ્રેસ નેતૃત્વ પર ભારે દબાણ સર્જાયું હતું. બેંગલુરુ સહિત રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં નારાજ નેતાઓના સમર્થકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. ભૂતપૂર્વ મંત્રી લક્ષ્મી હેબ્બલકરને કેબિનેટમાંથી બાકાત રાખવામાં આવતાં ગુસ્સે ભરાયેલા તેમના સમર્થકોએ બેલાગવીમાં બેંગલુરુ-પુણે નેશનલ હાઇવે બ્લોક કરી દીધો હતો. વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા કાર્યકર્તાઓએ પોતાના નેતા માટે સન્માન અને ન્યાયની માંગણી કરતા સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા, જેના કારણે હાઇવે પર કલાકો સુધી વાહનવ્યવહાર ખોરવાઈ ગયો હતો. એવી જ રીતે, વિજયનગર વિધાનસભા મતવિસ્તારના કોંગ્રેસ પદાધિકારીઓએ પોતાના લોકપ્રિય નેતા કૃષ્ણપ્પાને મંત્રીમંડળમાં સામેલ ન કરવાના વિરોધમાં સામૂહિક રાજીનામા સુપરત કરી દીધા હતા.

વરિષ્ઠ નેતાઓની ઉપેક્ષા: સાત વખત ચૂંટાયેલા નેતાઓ પણ નિરાશ
આ વિસ્તરણ બાદ માત્ર યુવા કે પ્રથમ વખત ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો જ નહીં, પરંતુ પક્ષના અત્યંત વરિષ્ઠ અને અનુભવી નેતાઓ પણ ખુલ્લેઆમ પોતાના ગુસ્સાનો ઇઝહાર કરી રહ્યા છે. નવી દિલ્હીમાં કર્ણાટક સરકારના ખાસ પ્રતિનિધિ અને સાત વખત ધારાસભ્ય રહી ચૂકેલા વરિષ્ઠ નેતા ટી.બી. જયચંદ્રએ કેબિનેટ પદ ન મળવા બદલ ઊંડો અફસોસ અને આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું. નેતૃત્વના નિર્ણય સામે સવાલો ઉઠાવતા જયચંદ્રએ કહ્યું હતું કે, "હું સમજી શકતો નથી કે પાર્ટીમાં વરિષ્ઠ નેતાઓને શા માટે બાજુ પર રાખવામાં આવી રહ્યા છે? શું પ્રામાણિક નેતાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે? નવી મંત્રીઓની યાદી જોઈને મને આશ્ચર્ય થાય છે કે આપણે તેમને આપણા મંત્રી કેવી રીતે કહી શકીએ." જયચંદ્રના નિવાસસ્થાને તેમના સમર્થકો અને નારાજ નેતાઓની એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી, જેમાં સમર્થકોએ તેમને પદ પરથી રાજીનામું આપી દેવાની માંગ કરી હતી. એ જ રીતે, સિદ્ધારમૈયા સરકારમાં આરોગ્ય મંત્રી રહી ચૂકેલા અને કોંગ્રેસના અગ્રણી બ્રાહ્મણ ચહેરા ગણાતા વરિષ્ઠ ધારાસભ્ય દિનેશ ગુંડુ રાવે પણ ડી.કે. શિવકુમારના નેતૃત્વ હેઠળના મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળવા બદલ ભારે નિરાશા વ્યક્ત કરી હતી.

બોર્ડ અને કોર્પોરેશનોમાંથી રાજીનામાની ઝડી
મંત્રીમંડળની નારાજગીનો વંટોળ એટલો વ્યાપક હતો કે ધારાસભ્યોએ તેમને સોંપાયેલા સરકારી બોર્ડ અને નિગમોના ચેરમેન પદેથી રાજીનામા આપવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. હોસાદુર્ગાના ધારાસભ્ય બી.જી. ગોવિંદપ્પાએ કર્ણાટક ફૂડ એન્ડ સિવિલ સપ્લાય કોર્પોરેશનના વડા પદેથી તાત્કાલિક અસરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. આ ઉપરાંત, કર્ણાટક સોપ્સ એન્ડ ડિટર્જન્ટ્સ લિમિટેડ (KSDL) ના ચેરમેન અને વરિષ્ઠ ધારાસભ્ય અપ્પાજી નાડાગૌડાએ પણ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું સોંપી દીધું હતું. ભાવુક થઈને નાડાગૌડાએ માધ્યમો સામે કહ્યું હતું કે, હાલમાં પાર્ટીમાં "સ્વાર્થી રાજકારણ"ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. પક્ષ માટે રાત-દિવસ એક કરનારા સમર્પિત નેતાઓની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી રહી છે, જે પક્ષના વફાદાર કાર્યકરો માટે અત્યંત નિરાશાજનક બાબત છે. મંત્રી ન થવાથી નારાજ અન્ય એક કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય એસ.આર. શ્રીનિવાસે પણ કર્ણાટક રાજ્ય માર્ગ પરિવહન નિગમના અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપવાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે દુઃખ વ્યક્ત કરતા ટિપ્પણી કરી કે, આજકાલ સામાન્ય ખેડૂતના પુત્ર માટે રાજકારણમાં આગળ વધવું અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયું છે અને ઉચ્ચ સ્તરે પ્રભાવશાળી સમર્થન વિના તકો મળવી એક મોટો પડકાર છે.

મહિલા પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો અને વ્યક્તિગત દાવેદારી
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે પક્ષમાં મહિલા પ્રતિનિધિત્વની ઉપેક્ષાનો મુદ્દો પણ જોર પકડતો દેખાઈ રહ્યો છે. કોંગ્રેસના મહિલા ધારાસભ્ય નયના મોટમ્માએ જાહેર સવાલો ઉઠાવતા ધ્યાન દોર્યું હતું કે, વિધાનસભામાં કોંગ્રેસ પક્ષ પાસે 5 મહિલા ધારાસભ્યો હોવા છતાં, મંત્રીમંડળ વિસ્તરણમાં તેમાંથી એક પણ મહિલાને મંત્રી તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું નથી, જે મહિલા સશક્તિકરણના દાવાઓ સામે સવાલ ઊભા કરે છે. બીજી તરફ, નેતાઓની વ્યક્તિગત દાવેદારી પણ સામે આવી રહી છે. સંદુરના ધારાસભ્ય અન્નપૂર્ણા તુકારામ પોતાના પિતા સાથે રૂબરૂ મુખ્યમંત્રીને મળ્યા હતા અને મંત્રી પદ માટે પોતાનો દાવો સત્તાવાર રીતે રજૂ કર્યો હતો.

સંગઠનમાં શિસ્ત અને ભવિષ્યની રણનીતિ અંગે ચિંતા
પક્ષના પાયાના અને વરિષ્ઠ નેતાઓ માને છે કે કર્ણાટક કોંગ્રેસમાં હાલમાં શિસ્તનો ભારે અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના જમાનાને યાદ કરતાં અપ્પાજી નાડાગૌડાએ કહ્યું હતું કે, તે સમયે કાર્ય અને નિષ્ઠાને માન્યતા આપવામાં આવતી હતી, પરંતુ હાલનું રાજકીય વાતાવરણ તદ્દન બદલાઈ ગયું છે જે પક્ષના ભવિષ્ય માટે શુભ સંકેત નથી. વરિષ્ઠ નેતા ટી.બી. જયચંદ્રએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ ભવિષ્યની રાજકીય રણનીતિ નક્કી કરવા માટે પોતાના સમર્થકો સાથે ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરશે, જે કોંગ્રેસ હાઇકમાન્ડ માટે એક સીધી ચેતવણી સમાન છે.

બળવો શાંત પાડવાના પ્રયાસો અને સરકારની કામગીરી પર ધ્યાન
વિરોધનો વંટોળ શમવાનું નામ ન લેતાં કોંગ્રેસ નેતૃત્વ દ્વારા મતભેદો શાંત કરવાના પ્રયાસો તેજ કરવામાં આવ્યા છે. પાર્ટી હાઈકમાન્ડે મંત્રીઓ એન. ચેલુવરાયસ્વામી અને એચ.સી. બાલકૃષ્ણને નારાજ ધારાસભ્ય કૃષ્ણપ્પાને મનાવવાની ખાસ જવાબદારી સોંપી હતી, જોકે શરૂઆતી તબક્કામાં તેઓ કૃષ્ણપ્પા સાથે મુલાકાત પણ કરી શક્યા નહોતા. બીજી તરફ, બેલુર ગોપાલકૃષ્ણ જેવા નેતાઓને મુખ્યમંત્રીએ રૂબરૂ મળીને સમજાવ્યા બાદ તેમણે પોતાનું રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું અને જાહેર કર્યું હતું કે તેઓ પક્ષના શિસ્તબદ્ધ સિપાઈ તરીકે પક્ષ સાથે જ રહેશે. એક તરફ આંતરિક વિરોધ ઉકેલવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારનું કામકાજ અટકશે નહીં. તેમણે તમામ નવા અને જૂના મંત્રીઓને તુરંત જ પોતપોતાના પ્રભારી જિલ્લાઓની મુલાકાત લેવા કડક સૂચના આપી છે. ખાસ કરીને રાજ્યમાં પ્રવર્તતી દુષ્કાળની પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા, રાહત કામગીરીનું સીધું નિરીક્ષણ કરવા અને સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે સતત સંકલનમાં રહેવા આદેશો આપવામાં આવ્યા છે.

મુખ્યમંત્રી અને પક્ષ નેતૃત્વ માટે બેવડો પડકાર
કર્ણાટક કોંગ્રેસમાં ઉભરી આવેલો આ તીવ્ર આંતરિક સંઘર્ષ હવે મુખ્યમંત્રી અને પક્ષ નેતૃત્વ માટે બેવડો પડકાર બની ગયો છે. એક તરફ રાજ્યમાં દુષ્કાળ રાહત અને સુશાસન ચલાવવાની બંધારણીય જવાબદારી છે, તો બીજી તરફ દાયકાઓ જૂના વફાદારો અને અસંતુષ્ટ ધારાસભ્યોને એકજૂથ રાખીને સરકારની સ્થિરતા જાળવી રાખવાનો મોટો રાજકીય પડકાર છે.