DIVYA SINGH 
KOLKATA 
In a landmark move to reform the criminal justice system, three newly enacted laws&mdash;the Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS), the Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS), and the Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA)&mdash;will come into effect on July 1. These laws, introduced in Parliament during its Monsoon session in August last year, aim to modernize and replace the colonial-era Indian Penal Code (IPC), the Code of Criminal Procedure (CrPC), and the Indian Evidence Act of 1872.
So, what changes with the new laws? Here are some key takeaways.
In a historic endeavor to modernize the criminal justice system, three newly enacted laws&mdash;the Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS), the Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS), and the Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA)&mdash;are set to come into effect from July 1. These laws, introduced in Parliament during its Monsoon session in August of the previous year, will replace the colonial-era Indian Penal Code (IPC), the Code of Criminal Procedure (CrPC), and the Indian Evidence Act of 1872, respectively.
What changes will the new laws bring? Here are some key takeaways.
Bharatiya Nyaya Sanhita
The Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS) replaces the 163-year-old IPC, introducing significant changes to penal law. Notably, Section 4 introduces community service as a form of punishment, though specifics regarding the nature of community service remain unspecified.
In the realm of sexual offences, the law imposes stringent measures, including imprisonment for up to ten years and fines for individuals engaging in deceitful sexual intercourse by falsely promising marriage without genuine intent to fulfill it. The legislation also addresses deceit involving false promises related to employment, promotion, or marriage through identity concealment.
Organised crime now undergoes comprehensive legal scrutiny, encompassing a wide range of illegal activities. These activities span kidnapping, robbery, vehicle theft, extortion, land grabbing, contract killings, economic offenses, cybercrimes, and trafficking in persons, drugs, weapons, or illicit goods and services&nbsp;
Human trafficking for prostitution or ransom, whether carried out by individuals or groups acting in concert, as members of organised crime syndicates or on their behalf, will incur severe penalties. These crimes, involving violence, threats, intimidation, coercion, or other unlawful methods for direct or indirect financial gain, will be met with stringent punishment.
Under the BNS, acts threatening national security include defining a terrorist act as any activity aimed at undermining India's unity, integrity, sovereignty, or economic security with the intention to instill fear among the populace.
Furthermore, the legislation addresses the serious issue of mob lynching. It specifies that when a group of five or more persons acting together commits murder based on factors such as race, caste, community, sex, place of birth, language, personal belief, or similar grounds, each member of the group will face penalties including death or life imprisonment, along with fines.
The Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita
The Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS) replaces the Criminal Procedure Code (CrPC) of 1973, bringing significant changes to procedural law. One crucial amendment concerns under-trial prisoners, where first-time offenders may seek bail after serving one-third of their maximum sentence, except in cases of life imprisonment or multiple charges, thereby tightening the criteria for mandatory bail eligibility.
Under the new laws, forensic investigation becomes mandatory for offences punishable by at least seven years of imprisonment, ensuring that forensic experts are responsible for collecting and documenting evidence at crime scenes. In cases where a state lacks a forensic facility, it must utilize the facility of another state.
Key changes proposed in BNSS
According to PRS Legislative Research, the new law introduces significant amendments aimed at streamlining and expediting the criminal justice process in India. Here are the key changes:
Timelines for procedures: The BNSS mandates specific timelines for various legal procedures. Notably:
Medical practitioners examining rape victims must submit their reports to the investigating officer within seven days.
Judgments must be delivered within 30 days of the completion of arguments, extendable up to 60 days.
Victims must be informed of the progress of the investigation within 90 days.
Sessions courts are required to frame charges within 60 days from the first hearing on such charges.
Hierarchy of courts: The Code of Criminal Procedure (CrPC) establishes a hierarchy of courts for adjudicating criminal matters in India:
Magistrate&rsquo;s courts: These subordinate courts handle the trial of most criminal cases.
Sessions courts: Presided over by a Sessions Judge, these courts hear appeals from Magistrate&rsquo;s Courts.
High courts: These courts possess inherent jurisdiction to hear and decide criminal cases and appeals.
Supreme Court: The apex court hears appeals from high courts and exercises original jurisdiction in certain matters.
The CrPC currently empowers state governments to designate any city or town with a population of over one million as a metropolitan area, thereby establishing Metropolitan Magistrates. The new BNSS omits this provision.
The Bharatiya Sakshya Adhiniyam
The Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA), which replaces the Evidence Act, introduces significant updates, particularly concerning electronic evidence. According to law professors Pranav Verma and Anupama Sharma from the National Law School of India University (NLSIU), the new legislation streamlines rules governing electronic evidence and broadens the scope of secondary evidence. It mandates detailed disclosure formats for electronic records, surpassing the requirement for mere affidavits.
The Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA) introduces a new schedule to the legislation, specifying a detailed format for disclosure certificates that previously required only an affidavit and self-declaration regarding the authenticity of electronic records. The definition of secondary evidence has been broadened, addressing a loophole in the Evidence Act by including written admissions as secondary evidence.
However, despite these advancements, law professors Pranav Verma and Anupama Sharma from the National Law School of India University (NLSIU) observe that many changes involve renumbering or restructuring existing provisions. They suggest that these changes could have been accomplished through amendments rather than enacting entirely new legislation. They also point out drafting errors and misplaced provisos that may lead to confusion in the application of substantive law.

દિવ્યા સિંહ
કોલકાતા
ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં સુધારો કરવા માટેના એક સીમાચિહ્નરૂપ પગલામાં, ત્રણ નવા ઘડાયેલા કાયદા-ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA) &mdash; 1 જુલાઈથી અમલમાં આવશે. ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં તેના ચોમાસા સત્ર દરમિયાન સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આ કાયદાઓ, સંસ્થાનવાદી યુગના ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ફોજદારી પ્રક્રિયાની સંહિતા (CrPC), અને 1872ના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમને આધુનિક બનાવવા અને બદલવાનો હેતુ ધરાવે છે.
તો, નવા કાયદાઓ સાથે શું ફેરફાર થાય છે? અહીં કેટલાક મુખ્ય ઉપાયો છે.
ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીને આધુનિક બનાવવાના ઐતિહાસિક પ્રયાસમાં, ત્રણ નવા ઘડાયેલા કાયદા-ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), અને ભારતીય સક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA) &mdash; જુલાઈથી અમલમાં આવવાની તૈયારીમાં છે. 1. પાછલા વર્ષના ઓગસ્ટમાં તેના ચોમાસા સત્ર દરમિયાન સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આ કાયદા અનુક્રમે સંસ્થાનવાદી યુગના ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ફોજદારી કાર્યવાહીની સંહિતા (CrPC) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ 1872નું સ્થાન લેશે. .
નવા કાયદામાં શું ફેરફારો થશે? અહીં કેટલાક મુખ્ય ઉપાયો છે.
ભારતીય ન્યાય સંહિતા
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) 163 વર્ષ જૂના IPCનું સ્થાન લે છે, જે દંડના કાયદામાં નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવે છે. નોંધનીય રીતે, કલમ 4 સમુદાય સેવાને સજાના સ્વરૂપ તરીકે રજૂ કરે છે, જોકે સમુદાય સેવાની પ્રકૃતિને લગતી વિશિષ્ટતાઓ અસ્પષ્ટ રહે છે.
જાતીય અપરાધોના ક્ષેત્રમાં, કાયદો તેને પરિપૂર્ણ કરવાના સાચા ઇરાદા વિના લગ્નનું ખોટું વચન આપીને કપટપૂર્ણ જાતીય સંબંધમાં સામેલ વ્યક્તિઓ માટે દસ વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ સહિત કડક પગલાં લાદે છે. આ કાયદો ઓળખ છૂપાવવા દ્વારા રોજગાર, પ્રમોશન અથવા લગ્ન સંબંધિત ખોટા વચનો ધરાવતી છેતરપિંડીઓને પણ સંબોધિત કરે છે.
સંગઠિત અપરાધ હવે વ્યાપક કાયદાકીય તપાસમાંથી પસાર થાય છે, જેમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓની વિશાળ શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રવૃત્તિઓ અપહરણ, લૂંટ, વાહન ચોરી, ખંડણી, જમીન પડાવી લેવી, કોન્ટ્રાક્ટ કિલિંગ, આર્થિક ગુનાઓ, સાયબર ક્રાઇમ્સ અને વ્યક્તિઓ, ડ્રગ્સ, શસ્ત્રો અથવા ગેરકાયદેસર માલસામાન અને સેવાઓની હેરફેરનો સમાવેશ કરે છે. &nbsp;
વેશ્યાવૃત્તિ અથવા ખંડણી માટે માનવ તસ્કરી, ભલે સંગઠિત અપરાધ સિન્ડિકેટના સભ્યો તરીકે અથવા તેમના વતી કોન્સર્ટમાં અભિનય કરતી વ્યક્તિઓ અથવા જૂથો દ્વારા કરવામાં આવે, ગંભીર દંડ થશે. આ ગુનાઓ, જેમાં હિંસા, ધમકીઓ, ધાકધમકી, બળજબરી અથવા પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ નાણાકીય લાભ માટે અન્ય ગેરકાયદેસર પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, તેમને સખત સજા કરવામાં આવશે.
BNS હેઠળ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકતા કૃત્યોમાં આતંકવાદી કૃત્યને ભારતની એકતા, અખંડિતતા, સાર્વભૌમત્વ અથવા આર્થિક સુરક્ષાને નબળી પાડવાના હેતુથી લોકોની વચ્ચે ભય પેદા કરવાના હેતુથી કોઈપણ પ્રવૃત્તિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
વધુમાં, કાયદો મોબ લિંચિંગના ગંભીર મુદ્દાને સંબોધે છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્યારે પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓનું જૂથ જાતિ, જાતિ, સમુદાય, લિંગ, જન્મ સ્થળ, ભાષા, વ્યક્તિગત માન્યતા અથવા સમાન આધાર જેવા પરિબળોને આધારે હત્યા કરે છે, ત્યારે જૂથના દરેક સભ્યને દંડનો સામનો કરવો પડશે. મૃત્યુ અથવા આજીવન કેદ, દંડ સાથે.
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) એ 1973ના ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) ને બદલે છે, જે પ્રક્રિયાગત કાયદામાં નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવે છે. એક નિર્ણાયક સુધારો અન્ડર-ટ્રાયલ કેદીઓની ચિંતા કરે છે, જ્યાં પ્રથમ વખતના ગુનેગારો તેમની મહત્તમ સજાના એક તૃતીયાંશ ભાગની સજા ભોગવ્યા પછી જામીન માંગી શકે છે, આજીવન કેદ અથવા બહુવિધ આરોપો સિવાય, ત્યાં ફરજિયાત જામીન પાત્રતાના માપદંડને કડક બનાવે છે.
નવા કાયદા હેઠળ, ફોરેન્સિક તપાસ ઓછામાં ઓછા સાત વર્ષની જેલની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે ફરજિયાત બને છે, તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો ગુનાના સ્થળોએ પુરાવા એકત્રિત કરવા અને દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે. એવા કિસ્સામાં જ્યાં કોઈ રાજ્યમાં ફોરેન્સિક સુવિધાનો અભાવ હોય, તેણે બીજા રાજ્યની સુવિધાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
BNSS માં સૂચિત મુખ્ય ફેરફારો
PRS લેજિસ્લેટિવ રિસર્ચ અનુસાર, નવો કાયદો ભારતમાં ફોજદારી ન્યાય પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત અને ઝડપી બનાવવાના હેતુથી નોંધપાત્ર સુધારાઓ રજૂ કરે છે. અહીં મુખ્ય ફેરફારો છે:
કાર્યવાહી માટેની સમયરેખા: BNSS વિવિધ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ માટે ચોક્કસ સમયરેખા ફરજિયાત કરે છે. નોંધપાત્ર રીતે:
બળાત્કાર પીડિતાની તપાસ કરતા મેડિકલ પ્રેક્ટિશનરોએ સાત દિવસમાં તપાસ અધિકારીને તેમનો રિપોર્ટ સબમિટ કરવો પડશે.
ચુકાદાઓ દલીલો પૂર્ણ થયાના 30 દિવસની અંદર વિતરિત થવી જોઈએ, જે 60 દિવસ સુધી વધારી શકાય છે.
પીડિતોને તપાસની પ્રગતિ વિશે 90 દિવસની અંદર જાણ કરવી આવશ્યક છે.
સેશન્સ કોર્ટોએ આવા આરોપો પર પ્રથમ સુનાવણીના 60 દિવસની અંદર આરોપો ઘડવા જરૂરી છે.
અદાલતોનો વંશવેલો: ફોજદારી કાર્યવાહીની સંહિતા (CrPC) ભારતમાં ફોજદારી બાબતોના નિર્ણય માટે અદાલતોનો વંશવેલો સ્થાપિત કરે છે:
મેજિસ્ટ્રેટની અદાલતો: આ ગૌણ અદાલતો મોટાભાગના ફોજદારી કેસોની સુનાવણી હાથ ધરે છે.
સેશન્સ કોર્ટ: સેશન્સ જજની અધ્યક્ષતામાં, આ અદાલતો મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટમાંથી અપીલ સાંભળે છે.
ઉચ્ચ અદાલતો: આ અદાલતો ફોજદારી કેસો અને અપીલોની સુનાવણી અને નિર્ણય લેવા માટે અંતર્ગત અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ: સર્વોચ્ચ અદાલત ઉચ્ચ અદાલતોની અપીલ સાંભળે છે અને અમુક બાબતોમાં મૂળ અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરે છે.
CrPC હાલમાં રાજ્ય સરકારોને 10 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા કોઈપણ શહેર અથવા નગરને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર તરીકે નિયુક્ત કરવાની સત્તા આપે છે, ત્યાં મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. નવી BNSS આ જોગવાઈને છોડી દે છે.
ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ
ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA), જે એવિડન્સ એક્ટને બદલે છે, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાને લગતા નોંધપાત્ર સુધારાઓ રજૂ કરે છે. નેશનલ લો સ્કૂલ ઓફ ઈન્ડિયા યુનિવર્સિટી (NLSIU) ના કાયદાના પ્રોફેસરો પ્રણવ વર્મા અને અનુપમા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, નવો કાયદો ઈલેક્ટ્રોનિક પુરાવાઓને સંચાલિત કરતા નિયમોને સુવ્યવસ્થિત કરે છે અને ગૌણ પુરાવાના અવકાશને વિસ્તૃત કરે છે. તે માત્ર એફિડેવિટની જરૂરિયાતને વટાવીને ઈલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ્સ માટે વિગતવાર ડિસ્ક્લોઝર ફોર્મેટ ફરજિયાત કરે છે.
ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA) કાયદાનું નવું શેડ્યૂલ રજૂ કરે છે, જેમાં ડિસ્ક્લોઝર સર્ટિફિકેટ્સ માટે વિગતવાર ફોર્મેટનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે જેમાં અગાઉ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ્સની અધિકૃતતા અંગે માત્ર એફિડેવિટ અને સ્વ-ઘોષણા જરૂરી હતી. ગૌણ પુરાવાની વ્યાખ્યા વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે, જેમાં ગૌણ પુરાવા તરીકે લેખિત પ્રવેશનો સમાવેશ કરીને પુરાવા અધિનિયમમાં છટકબારીનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
જો કે, આ પ્રગતિઓ હોવા છતાં, નેશનલ લો સ્કૂલ ઓફ ઈન્ડિયા યુનિવર્સિટી (NLSIU) ના કાયદાના પ્રોફેસરો પ્રણવ વર્મા અને અનુપમા શર્મા અવલોકન કરે છે કે ઘણા ફેરફારોમાં હાલની જોગવાઈઓની પુનઃસંખ્યા અથવા પુનઃરચનાનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ સૂચવે છે કે આ ફેરફારો સંપૂર્ણપણે નવો કાયદો ઘડવાને બદલે સુધારા દ્વારા પરિપૂર્ણ કરી શકાયા હોત. તેઓ મુસદ્દાની ભૂલો અને ખોટી જોગવાઈઓ પણ નિર્દેશ કરે છે જે મૂળ કાયદાની અરજીમાં મૂંઝવણમાં પરિણમી શકે છે.

ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા ઇન્ડિયન પીનલ કોડ (IPC), કોડ ઓફ ક્રિમિનલ પ્રોસિજર (CrPC) અને 1872ના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમનું સ્થાન લેશે.

1 જુલાઈથી ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા અમલમાં આવશે. શું બદલાશે તે અહીં છે.

दिव्या सिंह
कोलकाता
आपराधिक न्याय प्रणाली में सुधार के लिए एक ऐतिहासिक कदम के रूप में, तीन नए अधिनियमित कानून - भारतीय न्याय संहिता (बीएनएस), भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (बीएनएसएस), और भारतीय साक्ष्य अधिनियम (बीएसए) - 1 जुलाई से लागू होंगे। पिछले साल अगस्त में मानसून सत्र के दौरान संसद में पेश किए गए इन कानूनों का उद्देश्य औपनिवेशिक युग की भारतीय दंड संहिता (आईपीसी), दंड प्रक्रिया संहिता (सीआरपीसी) और 1872 के भारतीय साक्ष्य अधिनियम को आधुनिक बनाना और प्रतिस्थापित करना है।
तो, नए कानून से क्या बदलाव होंगे? यहाँ कुछ मुख्य बातें दी गई हैं।
आपराधिक न्याय प्रणाली को आधुनिक बनाने के ऐतिहासिक प्रयास में, तीन नए अधिनियमित कानून - भारतीय न्याय संहिता (बीएनएस), भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (बीएनएसएस), और भारतीय साक्ष्य अधिनियम (बीएसए) - 1 जुलाई से लागू होने वाले हैं। पिछले वर्ष अगस्त के मानसून सत्र के दौरान संसद में पेश किए गए ये कानून क्रमशः औपनिवेशिक युग के भारतीय दंड संहिता (आईपीसी), दंड प्रक्रिया संहिता (सीआरपीसी) और 1872 के भारतीय साक्ष्य अधिनियम की जगह लेंगे।
नए कानून से क्या बदलाव आएंगे? यहां कुछ मुख्य बातें दी गई हैं।
भारतीय न्याय संहिता
भारतीय न्याय संहिता (बीएनएस) ने 163 साल पुरानी आईपीसी की जगह ले ली है, जिससे दंड कानून में महत्वपूर्ण बदलाव हुए हैं। उल्लेखनीय रूप से, धारा 4 में सामुदायिक सेवा को दंड के रूप में पेश किया गया है, हालांकि सामुदायिक सेवा की प्रकृति के बारे में विशिष्ट जानकारी अभी भी अनिर्दिष्ट है।
यौन अपराधों के मामले में, कानून में सख्त प्रावधान किए गए हैं, जिसमें शादी का झूठा वादा करके धोखाधड़ी से यौन संबंध बनाने वाले व्यक्तियों के लिए दस साल तक की कैद और जुर्माना शामिल है, जबकि शादी करने का उनका कोई वास्तविक इरादा नहीं है। यह कानून पहचान छिपाकर नौकरी, पदोन्नति या शादी से जुड़े झूठे वादे करने वाले लोगों के लिए भी सख्त प्रावधान करता है।
संगठित अपराध अब व्यापक कानूनी जांच से गुजरता है, जिसमें कई तरह की अवैध गतिविधियाँ शामिल हैं। इन गतिविधियों में अपहरण, डकैती, वाहन चोरी, जबरन वसूली, भूमि हड़पना, ठेके पर हत्याएँ, आर्थिक अपराध, साइबर अपराध और मानव तस्करी, ड्रग्स, हथियार या अवैध सामान और सेवाओं की तस्करी शामिल है। &nbsp;
वेश्यावृत्ति या फिरौती के लिए मानव तस्करी, चाहे वह संगठित अपराध सिंडिकेट के सदस्यों के रूप में या उनकी ओर से मिलकर काम करने वाले व्यक्तियों या समूहों द्वारा की गई हो, कठोर दंड का सामना करेगी। प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष वित्तीय लाभ के लिए हिंसा, धमकी, डराना, जबरदस्ती या अन्य गैरकानूनी तरीकों से किए गए इन अपराधों के लिए कड़ी सजा दी जाएगी।
बीएनएस के तहत, राष्ट्रीय सुरक्षा को खतरा पहुंचाने वाले कृत्यों में आतंकवादी कृत्य को परिभाषित करते हुए ऐसी किसी भी गतिविधि को शामिल किया गया है जिसका उद्देश्य भारत की एकता, अखंडता, संप्रभुता या आर्थिक सुरक्षा को कमजोर करना हो तथा जिसका उद्देश्य जनता में भय पैदा करना हो।
इसके अलावा, यह कानून भीड़ द्वारा हत्या के गंभीर मुद्दे को संबोधित करता है। यह निर्दिष्ट करता है कि जब पांच या अधिक व्यक्तियों का समूह मिलकर नस्ल, जाति, समुदाय, लिंग, जन्म स्थान, भाषा, व्यक्तिगत विश्वास या इसी तरह के आधार पर हत्या करता है, तो समूह के प्रत्येक सदस्य को जुर्माने के साथ-साथ मृत्यु या आजीवन कारावास जैसी सज़ा का सामना करना पड़ेगा।
भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता
भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (बीएनएसएस) ने 1973 की दंड प्रक्रिया संहिता (सीआरपीसी) की जगह ली है, जिससे प्रक्रियात्मक कानून में महत्वपूर्ण बदलाव आए हैं। एक महत्वपूर्ण संशोधन विचाराधीन कैदियों से संबंधित है, जहां पहली बार अपराध करने वाले व्यक्ति अपनी अधिकतम सजा का एक तिहाई हिस्सा पूरा करने के बाद जमानत मांग सकते हैं, आजीवन कारावास या कई आरोपों के मामलों को छोड़कर, जिससे अनिवार्य जमानत पात्रता के मानदंड कड़े हो गए हैं।
नए कानूनों के तहत, कम से कम सात साल की सजा वाले अपराधों के लिए फोरेंसिक जांच अनिवार्य हो जाती है, जिससे यह सुनिश्चित होता है कि फोरेंसिक विशेषज्ञ अपराध स्थलों पर साक्ष्य एकत्र करने और उनका दस्तावेजीकरण करने के लिए जिम्मेदार हैं। ऐसे मामलों में जहां किसी राज्य में फोरेंसिक सुविधा नहीं है, उसे दूसरे राज्य की सुविधा का उपयोग करना होगा।
बीएनएसएस में प्रस्तावित प्रमुख परिवर्तन
पीआरएस लेजिस्लेटिव रिसर्च के अनुसार, नया कानून भारत में आपराधिक न्याय प्रक्रिया को सुव्यवस्थित और तेज़ करने के उद्देश्य से महत्वपूर्ण संशोधन पेश करता है। यहाँ मुख्य परिवर्तन दिए गए हैं:
प्रक्रियाओं के लिए समयसीमा: बीएनएसएस विभिन्न कानूनी प्रक्रियाओं के लिए विशिष्ट समयसीमा निर्धारित करता है। उल्लेखनीय है:
बलात्कार पीड़ितों की जांच करने वाले चिकित्सकों को सात दिनों के भीतर अपनी रिपोर्ट जांच अधिकारी को प्रस्तुत करनी होगी।
बहस पूरी होने के 30 दिनों के भीतर निर्णय सुनाया जाना चाहिए, जिसे 60 दिनों तक बढ़ाया जा सकता है।
पीड़ितों को 90 दिनों के भीतर जांच की प्रगति के बारे में सूचित किया जाना चाहिए।
सत्र न्यायालयों को ऐसे आरोपों पर पहली सुनवाई से 60 दिनों के भीतर आरोप तय करना आवश्यक है।
न्यायालयों का पदानुक्रम: दंड प्रक्रिया संहिता (सीआरपीसी) भारत में आपराधिक मामलों के निर्णय के लिए न्यायालयों का एक पदानुक्रम स्थापित करती है:
मजिस्ट्रेट अदालतें: ये अधीनस्थ अदालतें अधिकांश आपराधिक मामलों की सुनवाई करती हैं।
सत्र न्यायालय: सत्र न्यायाधीश की अध्यक्षता में ये न्यायालय मजिस्ट्रेट न्यायालयों से अपीलों की सुनवाई करते हैं।
उच्च न्यायालय: इन न्यायालयों के पास आपराधिक मामलों और अपीलों की सुनवाई और निर्णय करने का अंतर्निहित अधिकार क्षेत्र होता है।
सर्वोच्च न्यायालय: सर्वोच्च न्यायालय उच्च न्यायालयों की अपीलों पर सुनवाई करता है और कुछ मामलों में मूल अधिकारिता का प्रयोग करता है।
सीआरपीसी वर्तमान में राज्य सरकारों को दस लाख से अधिक आबादी वाले किसी भी शहर या कस्बे को महानगरीय क्षेत्र के रूप में नामित करने का अधिकार देता है, जिससे महानगर मजिस्ट्रेट की स्थापना होती है। नए बीएनएसएस में इस प्रावधान को हटा दिया गया है।
भारतीय साक्ष्य अधिनियम
साक्ष्य अधिनियम की जगह लेने वाले भारतीय साक्ष्य अधिनियम (बीएसए) में महत्वपूर्ण बदलाव किए गए हैं, खास तौर पर इलेक्ट्रॉनिक साक्ष्य के मामले में। नेशनल लॉ स्कूल ऑफ इंडिया यूनिवर्सिटी (एनएलएसआईयू) के विधि प्रोफेसर प्रणव वर्मा और अनुपमा शर्मा के अनुसार, नया कानून इलेक्ट्रॉनिक साक्ष्य को नियंत्रित करने वाले नियमों को सरल बनाता है और द्वितीयक साक्ष्य के दायरे को व्यापक बनाता है। यह इलेक्ट्रॉनिक रिकॉर्ड के लिए विस्तृत प्रकटीकरण प्रारूप को अनिवार्य बनाता है, जो केवल हलफनामे की आवश्यकता से कहीं आगे है।
भारतीय साक्ष्य अधिनियम (बीएसए) ने कानून में एक नई अनुसूची पेश की है, जिसमें प्रकटीकरण प्रमाणपत्रों के लिए एक विस्तृत प्रारूप निर्दिष्ट किया गया है, जिसके लिए पहले इलेक्ट्रॉनिक रिकॉर्ड की प्रामाणिकता के बारे में केवल एक हलफनामा और स्व-घोषणा की आवश्यकता होती थी। द्वितीयक साक्ष्य की परिभाषा को व्यापक बनाया गया है, जिसमें साक्ष्य अधिनियम में मौजूद खामियों को दूर करते हुए लिखित स्वीकारोक्ति को द्वितीयक साक्ष्य के रूप में शामिल किया गया है।
हालांकि, इन प्रगति के बावजूद, नेशनल लॉ स्कूल ऑफ इंडिया यूनिवर्सिटी (NLSIU) के कानून के प्रोफेसर प्रणव वर्मा और अनुपमा शर्मा का मानना है कि कई बदलावों में मौजूदा प्रावधानों को फिर से संख्याबद्ध करना या उनका पुनर्गठन करना शामिल है। उनका सुझाव है कि ये बदलाव पूरी तरह से नए कानून बनाने के बजाय संशोधनों के ज़रिए किए जा सकते थे। वे मसौदा तैयार करने की त्रुटियों और गलत प्रावधानों की ओर भी इशारा करते हैं जो मूल कानून के आवेदन में भ्रम पैदा कर सकते हैं।

तीन नए आपराधिक कानून भारतीय दंड संहिता (आईपीसी), दंड प्रक्रिया संहिता (सीआरपीसी) और भारतीय साक्ष्य अधिनियम 1872 का स्थान लेंगे।

1 जुलाई से तीन नए आपराधिक कानून लागू हो जाएंगे। जानिए क्या बदलेगा।

The three new criminal laws will replace the Indian Penal Code (IPC), the Code of Criminal Procedure (CrPC), and the Indian Evidence Act of 1872.

On July 1, three new criminal laws will come into effect. Here's what will change.

The three new criminal laws will replace the Indian Penal Code (IPC), the Code of Criminal Procedure (CrPC), and the Indian Evidence Act of 1872.

June 29, 2024 | 18:05 IST