ગુજરાતમાં UCCને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી, હવે લગ્નથી લિવ-ઇન સુધી શું બદલાશે?

Gujarat Uniform Civil Code Presidential Assent: ગુજરાતના રાજકારણ અને કાયદાકીય વ્યવસ્થાને અસર કરનાર મોટો નિર્ણય સામે આવ્યો છે. ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) બિલ, 2026ને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ ગુજરાત સરકારે તેને ગુજરાત એક્ટ નંબર 15 ઓફ 2026 તરીકે ગેઝેટમાં પ્રકાશિત કર્યો છે. આ સાથે ગુજરાતમાં UCC લાગુ કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ તબક્કો પૂર્ણ થયો છે.

UCC કાયદો પસાર કરનાર બીજું રાજ્ય
ઉત્તરાખંડ બાદ ગુજરાત UCC કાયદો પસાર કરનાર બીજું રાજ્ય બન્યું છે. ગુજરાત વિધાનસભાએ માર્ચ 2026માં UCC બિલ પસાર કર્યું હતું. આ કાયદો લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા નાગરિક અને વ્યક્તિગત કાયદા સંબંધિત મુદ્દાઓ માટે એક સમાન કાનૂની માળખું રજૂ કરે છે. જોકે, અનુસૂચિત જનજાતિ અને બંધારણના Part XXI હેઠળ સુરક્ષિત પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા કેટલાક જૂથોને તેના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.

UCC ક્યારે અમલમાં આવશે?
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ કાયદો ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થઈ ગયો છે, પરંતુ તેની સંપૂર્ણ અમલ તારીખ રાજ્ય સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવનારી નોટિફિકેશનથી નક્કી થશે. એટલે હાલ તેને કાનૂની મંજૂરી મળી ગઈ છે, જ્યારે અમલ માટેની વહીવટી પ્રક્રિયા આગળ વધવાની છે.

લગ્નનું રજીસ્ટ્રેશન ફરજિયાત
ગુજરાત UCCમાં લગ્નની નોંધણીને ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. બિલ મુજબ લગ્ન થયા બાદ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તેનું રજીસ્ટ્રેશન કરાવવાનું રહેશે. રજીસ્ટ્રેશન ન કરાવવાના કિસ્સામાં દંડની જોગવાઈ છે. બિલમાં લગ્ન નોંધણી માટે 60 દિવસની સમયમર્યાદા અને નિયમોનું પાલન ન થાય તો ₹10,000 સુધીના દંડની જોગવાઈનો ઉલ્લેખ છે.

બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ
UCC હેઠળ એક વ્યક્તિનો જીવનસાથી જીવિત હોય ત્યારે બીજી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. એટલે રાજ્યમાં લગ્ન માટે એકપત્નીત્વનો સમાન નિયમ લાગુ થશે. કાયદામાં આ જોગવાઈના ઉલ્લંઘન સામે સજાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી છે.

લિવ-ઇન સંબંધો પણ કાયદાના દાયરામાં
ગુજરાત UCCની સૌથી વધુ ચર્ચાતી જોગવાઈઓમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપનું રજીસ્ટ્રેશન સામેલ છે. કાયદો લિવ-ઇન સંબંધોને ચોક્કસ કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ લાવે છે અને સંબંધ શરૂ થવા તથા સમાપ્ત થવા અંગે નોંધણી સંબંધિત જોગવાઈઓ કરે છે. લિવ-ઇન સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકોને કાયદાકીય સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. સાથે જ, જો પુરુષ સાથી મહિલા સાથીને છોડી દે તો મહિલા ભરણપોષણનો દાવો કરી શકે તેવી જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.

છૂટાછેડા માટે પણ એકસરખી કાનૂની પ્રક્રિયા
UCCમાં છૂટાછેડા માટે સમાન કાનૂની માળખું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. છૂટાછેડા માટે કોર્ટની પ્રક્રિયા અને નોંધણીને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. બિલમાં ક્રૂરતા, ત્યાગ, ધર્મ પરિવર્તન, બીજી વખત લગ્ન સહિતના વિવિધ આધાર પર છૂટાછેડાની જોગવાઈઓ સામેલ છે.

બળજબરી કે છેતરપિંડીથી લગ્ન સામે જોગવાઈ
UCCમાં બળજબરી અથવા છેતરપિંડીથી કરાવવામાં આવેલા લગ્ન સામે પણ કાયદાકીય જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. બહુપત્નીત્વ અને આવા લગ્ન સંબંધિત ઉલ્લંઘનો માટે સજાની જોગવાઈઓ રાખવામાં આવી છે. બિલના પ્રાવધાનો અનુસાર કેટલાક આવા ગુનાઓમાં સજા 7 વર્ષ સુધી જઈ શકે છે.

મહિલાઓના વારસાના અધિકારો પર પણ ભાર
UCCમાં વારસો અને સંપત્તિના હક માટે સમાન કાનૂની માળખું બનાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં પુત્ર અને પુત્રીના વારસાના અધિકારોને સમાન બનાવવાની જોગવાઈઓ સામેલ છે. લગ્ન, છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, બાળકોની કસ્ટડી અને વારસાગત સંપત્તિ જેવા મુદ્દાઓને એક જ કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

ST સમુદાયને UCCમાંથી છૂટ
ગુજરાત UCCનો અમલ સમગ્ર રાજ્યમાં કરવાનો પ્રાવધાન છે, પરંતુ અનુસૂચિત જનજાતિ અને બંધારણના Part XXI હેઠળ સુરક્ષિત પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા કેટલાક જૂથોને કાયદામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આ છૂટ બિલમાં સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવી છે.

ગુજરાતમાં હવે UCCનો આગામી તબક્કો શું?
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી અને ગેઝેટ પ્રકાશન બાદ ગુજરાતમાં UCC અમલ તરફનો કાનૂની માર્ગ આગળ વધ્યો છે. હવે રાજ્ય સરકાર દ્વારા અમલની તારીખ અને જરૂરી નિયમો અંગેની પ્રક્રિયા મહત્વની રહેશે. ત્યારબાદ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો સાથે જોડાયેલા નવા નિયમો વ્યવહારમાં કેવી રીતે લાગુ થશે તે સ્પષ્ટ થશે.