ચૂંટણી પંચમાં SIRને લઈને આંતરિક મતભેદ? 10 મહિનામાં 14 વાંધા

Election Commission Controversy: દેશભરમાં મતદાર યાદીઓની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે ત્યારે ભારતના ચૂંટણી પંચની અંદરથી જ ઉઠેલા વાંધાઓએ રાજકીય ચર્ચાને વધુ તેજ બનાવી છે. ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના તપાસ અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો અને આદેશો અંગે ઓછામાં ઓછા 14 વખત ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હતા. એક જ દિવસે ચાર વખત વાંધા નોંધાવાયા હોવાનો પણ અહેવાલ છે. આ વાંધાઓ નવા મતદારોની નોંધણી, મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવા અને ફરી સામેલ કરવા, SIR દરમિયાન મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાના કેસ, અપીલ પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીના ડિજિટલ ડેટાબેઝની સુરક્ષા જેવા સીધા ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને લગતા છે. અહેવાલ મુજબ, બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વિના લેવામાં આવ્યા હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

 

The national rollout of the SIR has been under the supervision of all three Election Commissioners. But two of them, Sukhbir Singh Sandhu and Vivek Joshi, have formally objected, on record, at least 14 times over the last 10 months — four times on a single day — to decisions… pic.twitter.com/hFW0CXsIwg

— The Indian Express (@IndianExpress) September 23, 2026

 

SIRથી 13 કરોડથી વધુ નામો અસરગ્રસ્ત
ચૂંટણી પંચે જૂન 2025માં બિહારથી SIR પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. ત્યારબાદ આ પ્રક્રિયા અન્ય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પણ આગળ વધી. ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીઓમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રક્રિયાએ મતદાર યાદી, મતદાર પાત્રતા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાને લઈને દેશવ્યાપી ચર્ચા જગાવી છે. હવે આ ચર્ચામાં નવો મુદ્દો એ છે કે SIR સાથે સંકળાયેલા કેટલાક નિર્ણયો અંગે ચૂંટણી પંચના ત્રણમાંથી બે ચૂંટણી કમિશનરોએ જ સત્તાવાર રીતે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

Form 6માં ફેરફારને લઈને મોટો વિવાદ
નવા મતદાર તરીકે નોંધણી માટે ભરાતા Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફાર અંગે પણ બંને કમિશનરોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. અહેવાલ મુજબ, Form 6માં એવો પ્રશ્ન ઉમેરાયો હતો કે નવા મતદાર અથવા તેમના માતા-પિતા કે દાદા-દાદી અગાઉની SIRની મતદાર યાદીમાં હતા કે નહીં. મે 2026માં વિવેક જોશીએ નોંધમાં આ પ્રકારનો ફેરફાર કરવા માટે સંબંધિત નિયમોમાં સરકાર દ્વારા સુધારો જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું હતું. સુખબીર સિંહ સંધુએ પણ આ મુદ્દે સહમતિ દર્શાવી હતી. ત્યારબાદ 13 ઓગસ્ટે સંધુએ Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારને "બિનઅધિકૃત અને ગેરકાયદેસર" ગણાવી તેને તાત્કાલિક દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, સોમવાર સુધી આ પ્રશ્ન Form 6માં જોવા મળતો હતો.

મતદાર ડેટાબેઝના કેન્દ્રીકરણ અંગે પણ સવાલ
બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ મતદાર યાદીના ડિજિટલ ડેટાબેઝની પહોંચ અને નિયંત્રણ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. વિવેક જોશીએ મે 2026માં મતદાર યાદીના ડેટાબેઝના "ક્રમશઃ કેન્દ્રીકરણ" અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને ઓડિટની જરૂરિયાત બતાવી હતી. તેમનો સવાલ હતો કે કાયદા હેઠળ અધિકૃત અધિકારીઓ સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિ પાસે મતદાર ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા ન હોવી જોઈએ. ઓગસ્ટમાં સંધુએ પણ રાજ્ય સ્તરના ચૂંટણી અધિકારીઓને ERONet સિસ્ટમમાં યોગ્ય અને સંપૂર્ણ પહોંચ ન મળતી હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે ચૂંટણી પંચના IT વિભાગ પાસે કાયદેસર અધિકારીઓની કામગીરીની સ્વતંત્રતા મર્યાદિત કરવાની કાનૂની સત્તા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.

ECINet અને ચૂંટણી પંચની ડિજિટલ વ્યવસ્થા ચર્ચામાં
22 જાન્યુઆરીએ ચૂંટણી પંચે ECINet નામનું નવું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કર્યું હતું. આ સિસ્ટમમાં ચૂંટણી પંચની 40થી વધુ એપ્લિકેશન અને પોર્ટલને એક પ્લેટફોર્મ પર લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ચૂંટણી યાદીઓના ડિજિટલ સંચાલન સાથે જોડાયેલી આ વ્યવસ્થા અંગે બાદમાં બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ IT સિસ્ટમની પહોંચ અને દેખરેખને લઈને પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. આ મુદ્દો એટલો ગંભીર બન્યો કે સંધુ અને જોશીએ કામની ફાળવણીમાં થયેલા ફેરફારો અંગે અલગ-અલગ રીતે કેબિનેટ સચિવને પણ પત્ર લખ્યા હતા. અહેવાલ મુજબ, બંનેએ જણાવ્યું હતું કે આ ફેરફારો તેમની જાણ બહાર થયા હતા અને તેમણે સંબંધિત આદેશ રદ કર્યા હતા.

પશ્ચિમ બંગાળમાં 38 લાખ અપીલનો મુદ્દો
 SIRને લઈને પશ્ચિમ બંગાળનો મુદ્દો પણ ચૂંટણી પંચના આંતરિક વાંધાઓમાં સામેલ છે. અહેવાલ મુજબ, પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન "તાર્કિક વિસંગતતા"ના આધારે લગભગ 60 લાખ મતદારોના કેસોની ચકાસણી માટે સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રક્રિયામાં ન્યાયિક અધિકારીઓની ભૂમિકા નક્કી કરી હતી. ત્યારબાદ ચૂંટણી પંચે 27 લાખ મતદારોના નામ દૂર કર્યા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ નામો સામેની અપીલો સાંભળવા નિવૃત્ત હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની ટ્રિબ્યુનલ બનાવવામાં આવી હતી. તાજેતરમાં ચૂંટણી પંચે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ 38 લાખ અપીલો પેન્ડિંગ છે. તેમાં 22.21 લાખ અપીલો નામ દૂર કરાયેલા મતદારો દ્વારા પુનઃસમાવેશ માટે કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 16.10 લાખ અપીલો એવા મતદારો સામે હતી જેમને ન્યાયિક અધિકારીઓએ યાદીમાં સામેલ કર્યા હતા. આ જ મુદ્દે સંધુએ સવાલ કર્યો હતો કે ચૂંટણી પંચ તરફથી આ અપીલો દાખલ કરવાની મંજૂરી કોણે આપી હતી અને તે અપીલો કોણે દાખલ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ, તેમણે કહ્યું હતું કે તેમને, જોશીને કે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને અપીલની પ્રક્રિયા અંગે જાણ કરવામાં આવી ન હતી.

ગોવામાં 97 મતદારોનો સોફ્ટવેર વિવાદ
ચૂંટણી યાદીના ડિજિટલ સંચાલન સાથે જોડાયેલો બીજો મહત્વનો મુદ્દો ગોવામાં સામે આવ્યો હતો. અહેવાલ મુજબ, ગોવામાં ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓએ દસ્તાવેજોની તપાસ બાદ 97 મતદારોને અંતિમ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણ્યા હતા. પરંતુ તેમને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાનો નિર્ણય નોંધવા માટે જરૂરી સોફ્ટવેર વ્યવસ્થા સમયસર ઉપલબ્ધ ન થઈ. પરિણામે આ 97 નામો અંતિમ મતદાર યાદીમાં રહી ગયા હતા. આ ઘટનાએ એ સવાલ ઊભો કર્યો કે જમીન સ્તરે કાયદેસર અધિકારી કોઈ મતદારને પાત્ર જાહેર કરે અને ત્યારબાદ ડિજિટલ સિસ્ટમમાં તે નિર્ણય અમલમાં મૂકવાની વ્યવસ્થા ન હોય તો જવાબદારી કોની રહેશે?

2023ના કાયદામાં ચૂંટણી પંચ કેવી રીતે નિર્ણય લે છે?
ચૂંટણી પંચ બંધારણની કલમ 324 હેઠળ રચાયેલી બંધારણીય સંસ્થા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સમાન દરજ્જો ધરાવે છે. 2023ના Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Actની કલમ 18 મુજબ, પંચનું કામ શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી થવાનું છે. મતભેદ થાય તો બહુમતીના અભિપ્રાયથી નિર્ણય થઈ શકે છે. પંચની કાર્યપદ્ધતિ અને કામની ફાળવણી પણ કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ થવાની જોગવાઈ છે. આ જ જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ તેમના વાંધાઓમાં કર્યો હતો. 16 એપ્રિલે સંધુએ ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓને જણાવ્યું હતું કે પંચની મંજૂરી વિના તેના નામે સંદેશાવ્યવહાર જારી ન થવો જોઈએ. 24 એપ્રિલે જોશીએ પણ સમાન મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

9 સપ્ટેમ્બરે ત્રણેય કમિશનરોની બેઠક
અહેવાલ મુજબ, 9 સપ્ટેમ્બરે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર, સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી વચ્ચે બેઠક યોજાઈ હતી. ચાર મહિનામાં ત્રણેયની આ પ્રથમ સંપૂર્ણ બેઠક હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે 21 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચને બંને કમિશનરો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓ અંગે પ્રશ્નો મોકલ્યા હતા. અહેવાલ પ્રકાશિત થાય ત્યાં સુધી પંચ તરફથી જવાબ મળ્યો ન હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. બંને ચૂંટણી કમિશનરોને પણ તેમના વાંધાઓનું નિરાકરણ થયું કે નહીં અને 9 સપ્ટેમ્બરની બેઠકમાં આ મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા કે નહીં તે અંગે પ્રશ્નો મોકલાયા હતા.

વિપક્ષે ચૂંટણી પંચને ઘેર્યું
ચૂંટણી પંચના આંતરિક મતભેદોના અહેવાલ બાદ વિપક્ષી પક્ષોએ કેન્દ્ર સરકાર અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોંગ્રેસના સાંસદ મનીષ તિવારીએ અહેવાલ સાચો હોય તો ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થતા હોવાનું જણાવ્યું છે અને સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા કેવી રીતે જળવાશે તે મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. કોંગ્રેસના નેતા પ્રમોદ તિવારીએ બંને ચૂંટણી કમિશનરો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર વચ્ચેના પત્રવ્યવહાર જાહેર કરવાની માંગ કરી છે. તેમણે જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની પણ માંગ કરી છે. સમાજવાદી પાર્ટીના અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે પણ 10 મહિનામાં 14 વાંધા નોંધાવવાના અહેવાલને ગંભીર ગણાવી ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. AAP અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષોએ પણ અહેવાલને લઈને ચૂંટણી પંચની ટીકા કરી છે. જોકે, આ તમામ રાજકીય પ્રતિક્રિયાઓ પક્ષોના પોતાના આક્ષેપો અને રાજકીય નિવેદનો છે.

આગળનો મોટો સવાલ: ચૂંટણી પંચના વાંધાઓનું શું થયું?
SIR, Form 6, મતદાર યાદીના ડેટાબેઝ, પશ્ચિમ બંગાળની અપીલો અને ગોવાના 97 મતદારો જેવા મુદ્દાઓ હવે ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અને મતદાર યાદી વ્યવસ્થાપન અંગે વધુ ચર્ચા ઊભી કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને બે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા 10 મહિનામાં 14 વખત લેખિત વાંધા નોંધાવાયા હોવાના અહેવાલ બાદ મુખ્ય સવાલ એ છે કે આ વાંધાઓ પર પંચની અંદર શું નિર્ણય લેવાયો, કયા મુદ્દાઓ સ્વીકારવામાં આવ્યા અને કયા મુદ્દાઓ બહુમતીના નિર્ણયથી આગળ વધ્યા. હાલમાં ઉપલબ્ધ અહેવાલો આ વાંધાઓ અને તેમના મુદ્દાઓની વિગતો આપે છે, પરંતુ દરેક વાંધા પર અંતિમ આંતરિક નિર્ણય શું લેવાયો તેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેરમાં સ્પષ્ટ નથી. તેથી હવે ચૂંટણી પંચ તરફથી સત્તાવાર સ્પષ્ટતા આ સમગ્ર વિવાદમાં મહત્વની બની શકે છે.