ભાજપના સાંસદ ભર્તૃહરિ મહતાબે પ્રો-ટેમ સ્પીકર તરીકે શપથ લીધા: પ્રો-ટેમ સ્પીકર શું છે?

દિવ્યા સિંહ કોલકાતા 24 જૂનના રોજ, વધતા વિવાદ વચ્ચે, રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ ભર્તૃહરિ મહતાબ, ભાજપના સભ્ય અને સાત વખતના સાંસદને નવી રચાયેલી 18મી લોકસભા માટે 'પ્રો-ટેમ' તરીકે નિયુક્ત કર્યા. તેમની ભૂમિકામાં 24 અને 25 જૂનના રોજ નવા ચૂંટાયેલા સભ્યો શપથ લેતાં લોકસભાની કાર્યવાહી પર દેખરેખ રાખવાનો સમાવેશ થાય છે અને 26 જૂને તેઓ નવા અધ્યક્ષની ચૂંટણી માટે ગૃહની અધ્યક્ષતા કરશે. આ જવાબદારીઓ માટે 20 જૂને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મહતાબ અને અધ્યક્ષોની પેનલની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. જો કે, નિમણૂકને કારણે દિલ્હીમાં સંસદ પરિસરની અંદર ભારતીય જૂથના નેતાઓ દ્વારા વિરોધ થયો હતો. કૉંગ્રેસના નેતાઓ સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગે બંધારણની નકલો સાથે વિરોધ કરી રહેલા લોકોમાં સામેલ હતા. તેઓએ નિમણૂક પ્રક્રિયાની ટીકા કરી, તેના બદલે કે સુરેશની હિમાયત કરી, તેમની ઉમેદવારીને ભારતમાં દલિત સમુદાય માટે નોંધપાત્ર ક્ષણ તરીકે પ્રકાશિત કરી. અખિલેશ યાદવ, ડિમ્પલ યાદવ અને સમાજવાદી પાર્ટીના અન્ય સાંસદો પણ વિરોધમાં જોડાયા હતા અને બંધારણીય મૂલ્યોને જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તૃણમૂલ કોંગ્રેસના નેતાઓ સુદીપ બંધોપાધ્યાય, કલ્યાણ બેનર્જી અને સૌગાતા રોયે મોદી સરકાર પર પ્રક્રિયાગત અનિયમિતતાઓ અને એકપક્ષીય નિર્ણયોને ટાંકીને નિમણૂક સાથે બંધારણનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. તેના જવાબમાં, કેન્દ્રીય મંત્રી સુકાંત મજુમદારે તેમની વરિષ્ઠતા અને સંસદીય અનુભવને ટાંકીને મહતાબની નિમણૂકનો બચાવ કર્યો. તેમણે વિપક્ષના વાંધાઓની ટીકા કરી, નોંધ્યું કે કોંગ્રેસ દ્વારા ભૂતકાળમાં સંસદીય સંમેલનોના ભંગને કારણે કે. સુરેશની માંગણીઓ વિવાદાસ્પદ હતી. વિરોધોએ નવી રચાયેલી લોકસભાની અંદર સંસદીય પ્રક્રિયાઓ અને બંધારણીય ધોરણોના અર્થઘટન પર ઊંડા વિભાજનને રેખાંકિત કર્યું. ભારતનું રાજકીય લેન્ડસ્કેપ 18મી લોકસભાની વાસ્તવિકતાઓને અનુરૂપ હોવાથી ચર્ચા ચાલુ રહે છે. પ્રો-ટેમ સ્પીકર કોણ છે? પ્રો-ટેમ સ્પીકરની ભૂમિકા, લોકસભાના અધ્યક્ષ ચૂંટાય ત્યાં સુધી કામચલાઉ પદ, ભારતમાં સંસદીય કાર્યવાહીમાં નિર્ણાયક વચગાળાની ભૂમિકા ભજવે છે. બંધારણમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખિત ન હોવા છતાં, 'સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયના કાર્ય પરની હેન્ડબુક' સ્પીકરની પ્રોટેમમાં નિમણૂક અને શપથ લેવાની પ્રક્રિયાઓની રૂપરેખા આપે છે. આ સિસ્ટમ યુકેની વેસ્ટમિન્સ્ટર સંસદીય પ્રણાલીમાં 'ફાધર ઓફ ધ હાઉસ' સંમેલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં સ્પીકર ચૂંટાય ત્યાં સુધી સૌથી વધુ સમય સુધી સેવા આપનાર સભ્ય ગૃહની અધ્યક્ષતા કરે છે. ભારતમાં પ્રો-ટેમ સ્પીકર આ સંક્રમણકાળ દરમિયાન આવશ્યક ફરજોની દેખરેખ રાખે છે, જ્યાં સુધી કાયમી સ્પીકરની પસંદગી ન થાય ત્યાં સુધી સંસદીય બાબતોનું સરળ સંચાલન સુનિશ્ચિત કરે છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 94 મુજબ, લોકસભાના વિસર્જન પછી પણ નવા રચાયેલા ગૃહનું પ્રથમ સત્ર શરૂ ન થાય ત્યાં સુધી અધ્યક્ષ પદ પર રહે છે. આ જોગવાઈ સંસદીય મુદત વચ્ચેના સંક્રમણ દરમિયાન સંસદીય કાર્યવાહીના વહીવટ અને સંચાલનમાં સાતત્યની ખાતરી કરે છે. પ્રો-ટેમ સ્પીકરની નિમણૂક સંસદીય સરંજામ જાળવવા અને નવા ચૂંટાયેલા સભ્યોના શપથ ગ્રહણની સુવિધા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે ભારતના સંસદીય લોકશાહીના પાયાના પાસાને ચિહ્નિત કરીને, સ્પીકરની પસંદગીની પ્રક્રિયા પ્રગટ થાય છે ત્યારે કાયદાકીય કામકાજની વ્યવસ્થિત શરૂઆત કરવાની મંજૂરી આપે છે. પ્રો-ટેમ સ્પીકરની નિમણૂકની પરંપરા શું છે? ભારતીય સંસદમાં પ્રો-ટેમ સ્પીકરની નિમણૂક કરવાની પરંપરા વર્ષોથી વિકસિત થઈ છે, જે ઘણીવાર વરિષ્ઠતા અને અન્ય બાબતોને સંતુલિત કરે છે. 17મી લોકસભામાં વીરેન્દ્ર કુમારને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા પ્રો-ટેમ સ્પીકર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. આ નિર્ણય સંસદ સભ્ય (MP) તરીકેની તેમની સળંગ વર્ષોની સેવા પર આધારિત હતો, જેણે તેમને તે સમયે ગૃહમાં સૌથી વધુ સમય સુધી સેવા આપનાર સાંસદ બનાવ્યા હતા. આ પસંદગી મેનકા ગાંધી પર કરવામાં આવી હતી, જેમણે સાંસદ તરીકે વધુ સંચિત વર્ષ સંભાળ્યા હતા પરંતુ સતત બિન-સળંગ.