UNSCમાં ભારતનો સ્પષ્ટ સંદેશ: વીટો પાવર નહીં તો કાયમી સભ્યપદ પણ નહીં!

India On Permanent Membership And Veto Power In The UNSC: વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતની ભૂમિકા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)માં સુધારાની માંગ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદની નવી શ્રેણી બનાવવામાં આવે તો તેના સભ્યોને પણ વીટો પાવર સહિત સમાન અધિકારો મળવા જોઈએ. ભારતના મતે, વીટો પાવર વિના કાયમી સભ્યપદ આપવાથી પરિષદમાં પહેલેથી રહેલી અસમાનતા દૂર થવાને બદલે વધુ મજબૂત બની શકે છે.

યુએન જનરલ એસેમ્બલીમાં સુરક્ષા પરિષદના સુધારા અંગે ચર્ચા
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી પ્રતિનિધિ રાજદૂત પર્વથાનેની હરીશે 22 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ યુએન જનરલ એસેમ્બલીમાં સુરક્ષા પરિષદના સુધારા અંગે ચર્ચા દરમિયાન ભારતનું વલણ રજૂ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી વીટો પાવરની જોગવાઈ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુધારેલી સુરક્ષા પરિષદના તમામ કાયમી સભ્યોને આ અધિકાર મળવો જોઈએ. ભારતના મતે, કાયમી સભ્યો વચ્ચે અધિકારો અને જવાબદારીઓમાં સમાનતા ન્યાયસંગત સુધારાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

વીટો વિના કાયમી સભ્યપદ કેમ સ્વીકાર્ય નથી?
ભારતનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે વીટો વિના કાયમી સભ્યપદની નવી શ્રેણી ઊભી કરવાથી વર્તમાન સત્તા માળખામાં મોટો ફેરફાર નહીં આવે. હાલમાં અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો છે. તેમની પાસે વીટો પાવર છે, જેના કારણે તેઓ મહત્વપૂર્ણ ઠરાવોને અટકાવી શકે છે. ભારતનું માનવું છે કે નવા કાયમી સભ્યોને વીટો પાવરથી વંચિત રાખવામાં આવે તો તેઓ નામે કાયમી સભ્યો હશે, પરંતુ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં તેમની શક્તિ મર્યાદિત રહેશે. હરીશે આવી વ્યવસ્થાને ‘બીજા દરજ્જા’ના કાયમી સભ્યો જેવી સ્થિતિ ગણાવી હતી. ભારતના મતે, આવી નવી શ્રેણી બનાવવાથી P5 તરીકે ઓળખાતા પાંચ વર્તમાન કાયમી સભ્યોનું પ્રભુત્વ યથાવત રહી શકે છે.

1945નું માળખું 21મી સદીની વાસ્તવિકતાઓને અનુરૂપ છે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપના 1945માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ થઈ હતી. ત્યારથી વિશ્વની રાજકીય, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધિત પરિસ્થિતિમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, પરંતુ સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યોની સંખ્યા પાંચ જ રહી છે. ભારત સહિત અનેક દેશો દલીલ કરે છે કે આજની વૈશ્વિક શક્તિઓ અને પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વને ધ્યાનમાં રાખીને આ માળખામાં સુધારો જરૂરી છે. ભારતે અગાઉ પણ જણાવ્યું છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં માત્ર બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા વધારવાથી મૂળ નિર્ણય પ્રક્રિયામાં મોટો ફેરફાર નહીં થાય. હરીશે 1965ના વિસ્તરણનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે તે સમયે બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા છથી વધારીને દસ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે કાયમી સભ્યોની સંખ્યા પાંચ જ રહી હતી. પરિણામે કાયમી અને ચૂંટાયેલા સભ્યોનો ગુણોત્તર 5:6થી બદલાઈને 5:10 થયો હતો, પરંતુ P5ની વિશેષ સત્તામાં ફેરફાર થયો નહોતો.

ભારતની નજર કાયમી અને બિન-કાયમી બંને બેઠકો પર
ભારત સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ માટે લાંબા સમયથી દાવો કરતું આવ્યું છે. સાથે જ, ભારત 2028-29ના કાર્યકાળ માટે બિન-કાયમી બેઠક મેળવવા પણ પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ બેઠક માટે એશિયા-પેસિફિક જૂથમાં ભારત અને તાજિકિસ્તાન વચ્ચે સ્પર્ધા થવાની છે, જ્યારે ચૂંટણી આવતા વર્ષે જૂનમાં યોજાવાની છે. ભારતે સુરક્ષા પરિષદના સુધારા માટે વ્યાપક અભિગમ અપનાવવાની માંગ કરી છે. તેમાં સભ્યપદની શ્રેણીઓ, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ, પરિષદનું કદ, વીટો પાવર અને કાર્યપદ્ધતિ જેવા મુદ્દાઓને એકસાથે ધ્યાનમાં લેવાની વાત છે. ભારતે લેખિત દરખાસ્તો પર આધારિત વાટાઘાટો, સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા અને નિર્ધારિત લક્ષ્યો સાથે આગળ વધવાનો આગ્રહ પણ વ્યક્ત કર્યો છે. આગામી સમયમાં UNSC સુધારા અંગેના વાટાઘાટો કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તે મહત્વનું રહેશે. ભારત માટે મુદ્દો માત્ર કાયમી બેઠક મેળવવાનો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા સંબંધિત નિર્ણયોમાં સમાન અધિકાર અને અસરકારક ભૂમિકા સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે.