દુનિયામાં દરિયાઈ માર્ગે થતા તેલ અને ગેસના વેપારમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વૈશ્વિક સ્તરે લગભગ 20 ટકા જેટલો ઇંધણ વેપાર આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલી આ જળધારા સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત અને ઈરાક જેવા તેલ સમૃદ્ધ દેશો માટે મુખ્ય નિકાસ માર્ગ છે. આવી પરિસ્થિતિમાં જો આ માર્ગ બંધ થાય તો વૈશ્વિક ઇંધણ પુરવઠા પર સીધી અસર પડે છે, જેના પરિણામે ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.&nbsp;
ઈરાન તણાવથી દરિયાઈ પરિવહન પ્રભાવિત :&nbsp;
તાજેતરના સમયમાં ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની છે. ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજોને નિશાન બનાવવાની ચેતવણી આપી છે, જેના કારણે આ માર્ગ પર જહાજોની અવરજવર મોટા પ્રમાણમાં ઘટી ગઈ છે. ઘણા જહાજોએ પોતાના માર્ગ બદલી દીધા છે, જ્યારે કેટલાકને મધ્યમાં જ રોકાવું પડ્યું છે. આથી, વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠાની સાંકળમાં ખલેલ ઊભી થઈ છે.&nbsp;
ખાડી વિસ્તારમાં ફસાયેલા ભારતીય જહાજો :&nbsp;
આ તણાવની અસર ભારત પર પણ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી રહી છે. હાલમાં ખાડી વિસ્તારમાં ભારતના 22 જેટલા જહાજો અટવાયેલા હોવાની માહિતી સામે આવી છે. તેમાં રસોઈ ગેસ લઈને આવતાં મહત્વપૂર્ણ LPG ટેન્કરો પણ સામેલ છે. આ જહાજોને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેમને હાલમાં UAE નજીક રોકવામાં આવ્યા છે. જોકે, પરિસ્થિતિ સુધરે તો તેઓ ફરી મુસાફરી શરૂ કરે તેવી શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.&nbsp;
ભારતની કૂટનીતિ: સંકટમાં આશાની કિરણ
આ પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે તેની મજબૂત વિદેશ નીતિ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહી છે. ભારત એક તરફ વૈશ્વિક નેતાઓ સાથે સતત સંપર્કમાં છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથેના પરંપરાગત સારા સંબંધોનો પણ ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં જ ભારતના કેટલાક જહાજોને સુરક્ષિત પસાર થવાની મંજૂરી મળવી એ ભારતની કૂટનીતિક સફળતાનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત તટસ્થતા જાળવીને પોતાના હિતોને સુરક્ષિત રાખવામાં સફળ રહ્યું છે.&nbsp;
પસંદગીના દેશોને જ મંજૂરી: ઈરાનની નવી રણનીતિ
વિશ્વ રાજકારણમાં દબાણ વધારવા માટે ઈરાન પસંદગીના દેશોને જ હોર્મુઝ માર્ગમાંથી પસાર થવાની છૂટ આપી રહ્યું છે. આ રીતે તે પોતાનો પ્રભાવ બતાવવા સાથે રાજકીય સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
જો આ તણાવ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં ઇંધણની અછત સર્જાઈ શકે છે. તેની સીધી અસર સામાન્ય લોકોના ખર્ચ પર પડશે, જેમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા છે.&nbsp;
ભારત માટે આગળનો માર્ગ :&nbsp;
હાલમાં ભારત સરકાર અને વિદેશ મંત્રાલય સતત પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે ભારતીય જહાજો સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી શકે અને ઊર્જા પુરવઠામાં કોઈ મોટી અડચણ ન આવે. સાથે સાથે વિકલ્પિક માર્ગો અને સ્રોતો પર પણ વિચારણા ચાલી રહી છે, જેથી ભવિષ્યમાં આવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો સરળતાથી કરી શકાય.&nbsp;

હોર્મુઝ સંકટ અને તેલ સપ્લાય

ઈરાન તણાવથી હોર્મુઝ માર્ગ અસ્થિર, ભારતના જહાજો ફસાયા, તેલ-ગેસ પુરવઠા પર અસર

March 21, 2026 | 13:21 IST