Eli Cohen: ઈઝરાયલના અજાણ્યા હીરોની રોમાંચક જાસૂસી ગાથા

1960નો દાયકો. સીરિયાની રાજધાની દમાસ્કસની ગલીઓમાં એક રહસ્યમય વ્યક્તિ ફરે છે. નામ છે કામિલ અમીન થાબેટ, એક સીરિયન મૂળનો ઉદ્યોગપતિ, જેની વાણીમાં મોહક શક્તિ અને વ્યક્તિત્વમાં અજાણ્યો આકર્ષણ. સીરિયન સરકારના ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને સૈન્યના મોટા અફસરોની નજીકની દોસ્તી ધરાવતો આ માણસ દેખાવમાં સામાન્ય હતો, પણ તેની નજર અને દરેક હિલચાલ પાછળ એક ગુપ્ત યોજના છુપાયેલી હતી. આ માણસ હકીકતમાં કોઈ ઉદ્યોગપતિ નહોતો, પણ ઈઝરાયલની ગુપ્તચર એજન્સી ‘મોસાદ’નો સૌથી નામાંકિત જાસૂસ હતો—એલી કોહેન. તેની જાસૂસીએ ઈઝરાયલને વિશ્વના નકશા પર એક અજેય શક્તિ તરીકે ઉભું કર્યું, પણ આ ગાથા રોમાંચથી શરૂ થઈને એક દુ:ખદ અંતે પહોંચી. આજે, 60 વર્ષ પછી, ઈઝરાયલે ફરી એક ગુપ્ત મિશન ખેલીને એલી કોહેનની યાદોને જીવંત કરી છે.   એક સામાન્ય માણસની અસામાન્ય શરૂઆત   એલી કોહેનનો જન્મ 1924માં ઈજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયામાં એક સીરિયન-યહૂદી પરિવારમાં થયો. એકાઉન્ટન્ટ અને અનુવાદક તરીકે કામ કરતા એલીનું જીવન સામાન્ય હતું, પણ તેમની બુદ્ધિ, બહુભાષી કુશળતા અને દેશભક્તિની ભાવનાએ તેમને મોસાદની નજરે ચઢાવ્યા. 1960માં મોસાદે તેમને પોતાની પાંખ નીચે લીધા અને એક એવી સફર શરૂ થઈ જેણે ઈઝરાયલનું ભાગ્ય બદલી નાખ્યું.   મોસાદે એલીને જાસૂસીની કઠોર તાલીમ આપી. 1961માં તેઓ આર્જેન્ટિનાની રાજધાની બ્યુનોસ એરેસ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે કામિલ અમીન થાબેટની નકલી ઓળખ ઊભી કરી. આ ઓળખની આડમાં તેમણે સીરિયન દૂતાવાસના અધિકારીઓ સાથે મૈત્રી સ્થાપી, જે તેમના મિશનનો પાયો બની. 1962માં એલી દમાસ્કસ પહોંચ્યા, અને અહીંથી શરૂ થયું વિશ્વના સૌથી રોમાંચક જાસૂસી મિશનોમાંનું એક.   દમાસ્કસના ગુપ્ત રાજમાર્ગો દમાસ્કસમાં એલીએ સીરિયન સમાજના ઉચ્ચ વર્ગમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું. તેમની ચાર્મિંગ વ્યક્તિત્વ અને બુદ્ધિચાતુર્યથી તેમણે સીરિયન નેતાઓ અને સૈન્ય અધિકારીઓનો વિશ્વાસ જીતી લીધો. 1963માં સીરિયામાં રાજકીય ઉથલપાથલ થઈ, અને બાથ પાર્ટીના નેતા અમીન અલ-હાફિઝ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. એલીનો સંયોગ એવો હતો કે તેઓ આર્જેન્ટિનામાં હાફિઝના મિત્ર બની ચૂક્યા હતા. આ મિત્રતાએ એલીને સીરિયાના સત્તાના કોરિડોરમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશ આપ્યો. એલીને હાફિઝનો એટલો વિશ્વાસ મળ્યો કે તેમને ગુપ્ત લશ્કરી બ્રીફિંગમાં બેસવાની તક મળી. તેમણે ગોલાન હાઈટ્સના સીરિયન લશ્કરી થાણાઓની મુલાકાત લીધી, જે ઈઝરાયલ અને સીરિયા વચ્ચેના તણાવનું કેન્દ્ર હતું. એલીએ આ વિસ્તારની દરેક નાની-મોટી માહિતી—થાણાઓનું સ્થાન, હથિયારોની વિગતો, સૈન્યની રણનીતિ—ગુપ્ત રીતે ઈઝરાયલને મોકલી. આ માહિતીએ 1967ના યુદ્ધમાં ઈઝરાયલને નિર્ણાયક વિજય અપાવ્યો, જેણે આરબ વિશ્વમાં ઈઝરાયલનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કર્યું. એલી કોહેનની ચોકસાઈ અને હોંશિયારીથી ચાલતું આ મિશન લગભગ સંપૂર્ણ હતું, પણ એક નાનકડી ભૂલે તેમનું જીવન બદલી નાખ્યું. જાન્યુઆરી 1965માં સીરિયન કાઉન્ટર-ઈન્ટેલિજન્સે એલીના રેડિયો ટ્રાન્સમિશનના સિગ્નલ શોધી કાઢ્યા. એક ગુપ્ત ઓપરેશનમાં એલીને ઈઝરાયલને માહિતી મોકલતી વખતે રંગે હાથે ઝડપી લેવાયા. દમાસ્કસમાં તેમના પર જાસૂસીનો કેસ ચલાવાયો, અને વિશ્વભરના નેતાઓ અને એલીના પરિવારની વિનંતીઓ છતાં, સીરિયાએ તેમને માફી આપી નહીં. 18 મે, 1965ના રોજ, દમાસ્કસના રસ્તા પર એલી કોહેનને જાહેરમાં ફાંસી આપવામાં આવી.   60 વર્ષ પછીનું રહસ્યમય મિશન   એલીની ફાંસીએ ઈઝરાયલને હચમચાવી દીધું, પણ તેમની વારસો જીવંત રહ્યો. 60 વર્ષ પછી, 2025માં, મોસાદે ફરી એક ગુપ્ત મિશન ખેલીને સીરિયામાંથી એલી કોહેન સાથે સંબંધિત 2,500થી વધુ વસ્તુઓ હસ્તગત કરી. આમાં એલીના પત્રો, ઓડિયો રેકોર્ડિંગ્સ, ફોટોગ્રાફ્સ, નકલી પાસપોર્ટ, દમાસ્કસ એપાર્ટમેન્ટની ચાવીઓ, અને તેમની પ્રખ્યાત કાંડા ઘડિયાળનો સમાવેશ થાય છે. 18 મે, 2025ના રોજ, ઈઝરાયલી વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ આમાંથી કેટલીક વસ્તુઓ એલીની વિધવા નાદિયા સાથે શેર કરી અને એલીને ‘ઈઝરાયલનો હીરો’ ગણાવ્યા. એલીની વારસો: સિનેમામાં અમર   એલી કોહેનની ગાથા માત્ર ઈઝરાયલની નહીં, પણ વિશ્વભરના લોકોને પ્રેરણા આપે છે. 2019માં નેટફ્લિક્સની સિરીઝ ‘ધ સ્પાય’એ એલીના જીવનને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કર્યું, જેમાં સાચા બેરોન કોહેને એલીનું પાત્ર ભજવ્યું. 1987માં બીબીસીની ટેલિવિઝન ફિલ્મ ‘ધ ઈમ્પોસિબલ સ્પાય’એ પણ એલીની વીરગાથાને દર્શાવી. આ બંને રચનાઓએ એલીની બહાદુરી અને બલિદાનને અમર કર્યું.   શા માટે એલી કોહેન ખાસ છે? એલી કોહેન એક જાસૂસ નહોતા, પણ એક એવી શક્તિ હતા જેમણે ઈઝરાયલની તાકાતને વિશ્વ સમક્ષ સાબિત કરી. તેમની જાસૂસીએ ન માત્ર 1967નું યુદ્ધ જીતાડ્યું, પણ મોસાદને વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી ગુપ્તચર એજન્સીઓમાંથી એક બનાવી. આજે, જ્યારે ઈઝરાયલે તેમની વસ્તુઓને પાછી મેળવી છે, ત્યારે એલીની વારસો ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે.   એલી કોહેનની આ રોમાંચક ગાથા એક એવી વાર્તા છે જે હિંમત, બલિદાન અને દેશભક્તિનું પ્રતીક છે. તેમનું જીવન આપણને શીખવે છે કે એક વ્યક્તિ પોતાના દેશ માટે કેટલું મોટું યોગદાન આપી શકે છે, ભલે તેની કિંમત ગમે તેટલી ચૂકવવી પડે.