ભારતની E20 પેટ્રોલની ઓફર ભૂટાને ફગાવી

Bhutan Rejects India's E20 Petrol Offer: ભારતમાં પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઇથેનોલના મિશ્રણ એટલે કે E20 બળતણને લઈને ચાલી રહેલી વ્યાપક ચર્ચા અને વાહનોના એન્જિન પર તેની અસરો અંગેના વિરોધ વચ્ચે એક મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતના પાડોશી દેશ ભૂટાને ભારતીય ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) દ્વારા E20 ઇંધણ સપ્લાય કરવાના પ્રસ્તાવને ખૂબ જ શાંતિથી નકારી કાઢ્યો છે. ભૂટાનના અગ્રણી અખબાર 'ધ ભૂટાનીઝ' માં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ અનુસાર, ભૂટાન સરકારે ભારતને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, જ્યાં સુધી ભારતીય બજારમાં શુદ્ધ અને નિયમિત પેટ્રોલ ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં સુધી તેને જ પૂરું પાડવાનું ચાલુ રાખવામાં આવે. ભૂટાને આ પર્યાવરણલક્ષી બળતણનો અસ્વીકાર કોઈ રાજકીય કારણોસર નહીં, પરંતુ તેના ભૌગોલિક અને માળખાગત પડકારોને કારણે કર્યો છે.

ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં E20 પેટ્રોલ વેચાઈ રહ્યું છે
વાસ્તવમાં, ભારત સરકાર દેશમાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટાડવા, વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા અને ઉત્સર્જન ઓછું કરવા માટે તેના ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામને ખૂબ જ ઝડપથી આગળ ધપાવી રહી છે. હાલમાં ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં E20 પેટ્રોલ વેચાઈ રહ્યું છે, જેમાં 20 ટકા ઇથેનોલ અને 80 ટકા નિયમિત પેટ્રોલ હોય છે. ભારતની સરકારી તેલ કંપનીઓ જેવી કે IOCL, BPCL અને HPCL એ આ જ ઇંધણ ભૂટાનને પણ સપ્લાય કરવાની ઓફર કરી હતી, કારણ કે ભૂટાન તેના દેશનું 100 ટકા ઇંધણ ભારત પાસેથી જ આયાત કરે છે. જો કે, ભૂટાનના વેપાર વિભાગે આ ઓફર સ્વીકારવાનો સાફ ઇનકાર કરી દીધો છે.

વૈજ્ઞાનિક કારણ: પાણી અને ભેજ શોષવાની ઇથેનોલની પ્રકૃતિ
ભૂટાનના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ નિર્ણય પાછળનું સૌથી મોટું અને ગંભીર કારણ દેશનું જૂનું અને અત્યંત નાજુક ઇંધણ સંગ્રહ માળખું છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ઇથેનોલમાં હાઇડ્રોક્સિલ (-OH) જૂથ હોય છે, જે તેને પ્રકૃતિથી ખૂબ જ 'હાઇગ્રોસ્કોપિક' એટલે કે ભેજ-શોષક બનાવે છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે ઇથેનોલ હવામાંથી અથવા આસપાસના વાતાવરણમાંથી ભેજ અને પાણીને ખૂબ જ સરળતાથી પોતાની તરફ આકર્ષિત કરે છે અને તેમાં ભળી જાય છે. નિયમિત પેટ્રોલ પાણીને શોષતું નથી, પરંતુ E20 પેટ્રોલ પાણીના દૂષણ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. જો બળતણ સંગ્રહ ટાંકીમાં થોડું પણ પાણી અથવા ભેજ ભળી જાય, તો ઇથેનોલ અને પાણી એક થઈ જાય છે જેને પેટ્રોલમાંથી સરળતાથી અલગ કરી શકાતું નથી. આ પ્રક્રિયાના કારણે ઇંધણની ગુણવત્તા સંપૂર્ણપણે બગડી જાય છે અને તે સ્ટીલની ટાંકીઓ તેમજ સપ્લાય પાઇપલાઇનોમાં કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને અત્યંત ઝડપી બનાવે છે. લાંબા ગાળે આ દૂષિત બળતણ વાહનોના એન્જિનને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભૂટાનની જૂની ભૂગર્ભ ટાંકીઓ અને ભેજવાળું વાતાવરણ
ભૂટાનમાં કાર્યરત મોટાભાગના પેટ્રોલ પંપ અને ઇંધણ ડેપો વર્ષો જૂના છે અને તેની સંગ્રહ ટાંકીઓ ભૂગર્ભમાં આવેલી છે. હિમાલયની ગોદમાં વસેલો પર્વતીય દેશ હોવાને કારણે અહીંનું વાતાવરણ મોટાભાગે અતિશય ભેજવાળું રહે છે અને ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદ પડે છે. આ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિમાં ભૂગર્ભ ટાંકીઓમાં પાણીનું લીકેજ થવું અથવા ઘનીકરણ થવું એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. ભૂટાનના વેપાર વિભાગે સ્થાનિક મીડિયા સમક્ષ સ્વીકાર્યું છે કે, દેશની વર્તમાન ઇંધણ સંગ્રહ પ્રણાલી આ નવા પ્રકારના ઇથેનોલ-મિશ્રિત બળતણને સુરક્ષિત રીતે હેન્ડલ કરવા માટે સક્ષમ નથી. જો આ સ્થિતિમાં E20 પેટ્રોલ મંગાવવામાં આવે, તો બળતણ બગડવાનું અને તેના કારણે સમગ્ર દેશના વાહનોના એન્જિન ઠપ્પ થઈ જવાનું મોટું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જો E20 ઇંધણ ભૂટાન મોકલવામાં આવે અને તેમાં ભેજ ભળે, તો તે સરળતાથી ઓળખાઈ જશે કારણ કે પાણીના સંપર્કમાં આવતા જ આ ઇંધણનો રંગ દૂધિયો થઈ જાય છે.

પર્વતીય રસ્તાઓ પર એન્જિન પર્ફોર્મન્સની ચિંતા
માળખાગત સુવિધાઓ ઉપરાંત ભૂટાનનું ભૌગોલિક સ્થાન પણ આ નિર્ણય માટે જવાબદાર છે. ભૂટાન એક સંપૂર્ણ પર્વતીય દેશ છે જ્યાં અત્યંત ચઢાવ-ઉતાર વાળા અને મુશ્કેલ રસ્તાઓ આવેલા છે. આવા પહાડી રસ્તાઓ પર દોડતા વાહનોના એન્જિન પર સામાન્ય મેદાની વિસ્તારો કરતા ઘણો વધારે ભાર પડે છે, જેના કારણે વાહનોને સતત ઉચ્ચ શક્તિ અને વિશ્વસનીય પર્ફોર્મન્સની જરૂર રહે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે શુદ્ધ પેટ્રોલની સરખામણીમાં ઇથેનોલમાં ઊર્જાનું પ્રમાણ થોડું ઓછું હોય છે. ભૂટાનના ઓટોમોબાઈલ નિષ્ણાતો અને અધિકારીઓને ડર છે કે E20 પેટ્રોલ પહાડી વિસ્તારોમાં વાહનોને જરૂરી પિકઅપ અને તાકાત આપી શકશે નહીં, જેનાથી વાહનો અધવચ્ચે બંધ પડવાની કે માઇલેજમાં મોટો ઘટાડો થવાની સમસ્યા સર્જાઈ શકે છે. પર્વતીય વિસ્તારો માટે શુદ્ધ પેટ્રોલ જ સૌથી વ્યવહારુ અને સુરક્ષિત વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.

ભારતમાં ચાલી રહેલો વિવાદ અને બળતણ નીતિની અસરો
નોંધનીય છે કે ભારતમાં પણ E20 પેટ્રોલને લઈને ગ્રાહકોમાં ભારે અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાહનોના માલિકો, ખાસ કરીને વર્ષ 2023 પહેલા ઉત્પાદિત થયેલા જૂના વાહનોના માલિકો સતત ફરિયાદ કરી રહ્યા છે કે આ ઇંધણના ઉપયોગથી તેમના વાહનોની માઇલેજ ઘટી ગઈ છે, એન્જિન પર વધારાનું દબાણ આવે છે અને મેન્ટેનન્સનો ખર્ચ પણ વધી ગયો છે. જો કે, ભારત સરકારનો દાવો છે કે E20 ના કારણે માઇલેજમાં નજીવો ઘટાડો થાય છે પરંતુ તે એન્જિનના પ્રવેગક (Acceleration) માં સુધારો કરે છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક સુનાવણી દરમિયાન પણ ભારત સરકારે આ નીતિને એક "પ્રયોગ" ગણાવી હતી અને તેના વાસ્તવિક આર્થિક તેમજ તકનીકી પરિણામો આગામી વર્ષ સુધીમાં સ્પષ્ટ થશે તેવું કહેવામાં આવ્યું હતું, જેનો વીડિયો પણ વાયરલ થયો હતો. આ દરમિયાન ભારતે હવે 25 ટકા ઇથેનોલ ધરાવતા E25 પેટ્રોલનું પરીક્ષણ પણ શરૂ કરી દીધું છે. ભારતની આ આક્રમક બાયોફ્યુઅલ નીતિની સીધી અસર ભૂટાન પર થાય છે, કારણ કે ભૂટાન ભારત પાસેથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું અને મોંઘું એક્સપોર્ટ-ગ્રેડ પેટ્રોલ-ડીઝલ ખરીદે છે.

ભવિષ્યમાં બદલાવ માટે ભૂટાનની તૈયારી
ભૂટાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ભવિષ્યમાં પર્યાવરણને અનુકૂળ એવા E20 બળતણને અપનાવવાનો કાયમી વિરોધ નથી કરી રહ્યું. પરંતુ આ ફેરફાર લાવતા પહેલા ભૂટાન સરકાર દેશભરમાં તેના ઇંધણ સંગ્રહ નેટવર્કને અપગ્રેડ કરવા માંગે છે. આ માટે દેશની તમામ જૂની ભૂગર્ભ ટાંકીઓને બદલીને આધુનિક, સંપૂર્ણપણે સીલબંધ અને લીક-પ્રૂફ ટાંકીઓ સ્થાપિત કરવી પડશે. ભૂટાને ભારતીય તેલ કંપનીઓને વિનંતી કરી છે કે જો ભારત ભવિષ્યમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું પ્રમાણ વધુ વધારે અથવા સંપૂર્ણપણે ઇથેનોલ આધારિત ઇંધણ તરફ આગળ વધે, તો તેની માહિતી ભૂટાનને અગાઉથી સત્તાવાર રીતે આપવામાં આવે જેથી તેઓ પોતાના દેશના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં જરૂરી ફેરફારો કરી શકે. ભૂટાનનો આ કિસ્સો સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જા સંક્રમણની નીતિઓ તમામ દેશોની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આર્થિક માળખાને ધ્યાનમાં રાખીને જ સફળ બનાવી શકાય છે.