સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય

ભારતીય મહિલાઓના અધિકારોમાં એક મોટું પગલું ભરતા, બોમ્બે હાઈકોર્ટે 10 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અપરિણીત અને એકલ મહિલાઓને પણ 24 અઠવાડિયા સુધીના ગર્ભને સુરક્ષિત રીતે સમાપ્ત કરવાનો કાયદેસર અધિકાર છે. આ નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટના 2022ના ઐતિહાસિક ચુકાદા પર આધારિત છે અને તેમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારને આ કાયદાનો વ્યાપક પ્રચાર કરવાના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે.

કેસની વિગતો અને પૃષ્ઠભૂમિ

આ અરજી એક 26 વર્ષીય અપરિણીત મહિલા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જે 2022માં તેના 22 અઠવાડિયાના ગર્ભને સમાપ્ત કરવા માગતી હતી. તેણે જણાવ્યું કે તે અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાનો સામનો કરી રહી છે, જે ગર્ભનિરોધક સાધનોની નિષ્ફળતાને કારણે થઈ છે. અપરિણીત માતા હોવાને કારણે તેણે સામાજિક કલંક અને પરિવારના સમર્થનના અભાવની આશંકા વ્યક્ત કરી હતી.

બોમ્બે હાઈકોર્ટની ખંડપીઠે (જસ્ટિસ ભારતી ડાંગરે અને જસ્ટિસ મંજુષા દેશપાંડે) 23 ઓગસ્ટ, 2022ના આદેશમાં સર જે.જે. ગ્રુપ ઓફ હોસ્પિટલ્સની નિષ્ણાત સમિતિના રિપોર્ટના આધારે અરજદારને ગર્ભપાતની મંજૂરી આપી હતી. જોકે, કોર્ટે અરજીને પેન્ડિંગ રાખી હતી જેથી મેડિકલ ટર્મિનેશન ઓફ પ્રેગ્નન્સી (MTP) એક્ટ, 1971ની કલમ 3(2)(b) (2021માં સુધારેલી) અને MTP નિયમ, 2003ના નિયમ 3-બીની વૈધતા પરના વ્યાપક પડકાર પર નિર્ણય લઈ શકાય.

અરજદારે દલીલ કરી હતી કે 20થી 24 અઠવાડિયાની વચ્ચે ગર્ભપાત માટે પાત્ર મહિલાઓની શ્રેણીઓમાંથી અપરિણીત અને સિંગલ મહિલાઓને બાકાત રાખવી એ બંધારણની કલમ 14 (સમાનતા) અને 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા)નું ઉલ્લંઘન છે. તેણે કહ્યું કે 2021માં સુધારેલા નિયમ 3-બીમાં જાતીય હુમલાનો ભોગ બનેલી મહિલાઓ, સગીરો, શારીરિક અશક્ત મહિલાઓ અને માનસિક બીમાર મહિલાઓનો સમાવેશ છે, પરંતુ અપરિણીત મહિલાઓને તેમાં સ્પષ્ટપણે સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો આધાર

બોમ્બે હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના 29 સપ્ટેમ્બર, 2022ના ઐતિહાસિક ચુકાદા 'X વિરુદ્ધ પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી, હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલ્ફેર ડિપાર્ટમેન્ટ, ગવર્નમેન્ટ ઓફ NCT ઓફ દિલ્હી'નો હવાલો આપ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અપરિણીત મહિલાઓને પણ પરિણીત મહિલાઓની જેમ 24 અઠવાડિયા સુધી ગર્ભપાતનો અધિકાર છે. કોર્ટે કહ્યું કે MTP એક્ટમાં 'મેરીડ વુમન'ને 'એની વુમન'થી બદલવાથી અપરિણીત મહિલાઓને પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમ 3-બીની વ્યાખ્યા કરતા કહ્યું કે તેનો ઉદ્દેશ્ય પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફારને કારણે અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થા વાળી મહિલાઓને 20થી 24 અઠવાડિયા વચ્ચે ગર્ભપાતની સુવિધા આપવાનો છે. કોર્ટે અપરિણીત મહિલાઓને બાકાત રાખવાને અસંવિધાનિક ગણાવ્યું અને કહ્યું કે તે પિતૃસત્તાક સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે.

હાઈકોર્ટના આદેશ અને પરિણામો

બોમ્બે હાઈકોર્ટે મહારાષ્ટ્રના જાહેર આરોગ્ય વિભાગને આદેશ આપ્યો કે તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો વ્યાપક પ્રચાર કરે અને સુનિશ્ચિત કરે કે અપરિણીત મહિલાઓને પણ પરિણીત મહિલાઓની જેમ ગર્ભપાતની સુવિધાઓ મળે. કોર્ટે કહ્યું કે આવી મહિલાઓને વારંવાર કોર્ટમાં જવું ન પડે તે માટે પ્રચાર જરૂરી છે.

આ નિર્ણય મહિલાઓના પ્રજનન અધિકારો, શારીરિક સ્વાયત્તતા અને સમાનતાને મજબૂત કરે છે. તે અપરિણીત મહિલાઓને સામાજિક કલંકથી બચાવે છે અને તેમને સુરક્ષિત ગર્ભપાતની સુવિધા આપે છે.

સામાજિક અને કાનૂની અસર

આ નિર્ણય 2021માં સુધારેલા MTP એક્ટની વ્યાખ્યા વિસ્તારે છે, જેમાં અગાઉ 20 અઠવાડિયા સુધી ગર્ભપાતની મંજૂરી હતી અને 20-24 અઠવાડિયા વચ્ચે ખાસ શ્રેણીઓ માટે હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અપરિણીત મહિલાઓને બાકાત રાખવું અસંવિધાનિક છે અને તેમને પરિણીત મહિલાઓ જેટલો જ અધિકાર છે.

રિપ્રોડક્ટિવ રાઈટ્સ એક્ટિવિસ્ટ્સે આ નિર્ણયને વખાણ્યો છે, કારણ કે તે મહિલાઓની સ્વાયત્તતા અને ગોપનીયતાને માન આપે છે. આ નિર્ણય વિશ્વવ્યાપી વલણને અનુરૂપ છે જ્યાં અનેક દેશોમાં ગર્ભપાત કાયદાઓને ઉદાર બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

આ નિર્ણય મહિલાઓને અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાના માનસિક અને શારીરિક તણાવથી બચાવે છે અને તેમને તેમના જીવનના નિર્ણયો લેવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. હવે મહારાષ્ટ્ર સરકારને આના અમલ માટે પગલાં લેવા પડશે.