મોંઘવારીનો નવો આંચકો

Petrol Diesel Price Hike: આજના સમયમાં સવારે ઉઠતાની સાથે જ જો કોઈ સમાચાર મિડલ ક્લાસ પરિવારનું આખું બજેટ હલાવી નાખતા હોય, તો તે છે ઈંધણના ભાવ. જો તમે એવું વિચારતા હોવ કે ગત શુક્રવારે થયેલો ભાવવધારો છેલ્લો હતો, તો તમે તદ્દન ખોટા છો. સરકારે માત્ર 5 જ દિવસના ટૂંકા ગાળામાં જનતાને બીજો મોટો આંચકો આપતા ફરી એકવાર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો ઝીંકી દીધો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભારે તણાવ અને વૈશ્વિક બજારની ઉથલપાથલની સીધી અસર હવે સામાન્ય ભારતીયના ખિસ્સા પર સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગી છે. મંગળવારે દેશભરમાં ઇંધણની કિંમતોમાં આશરે 90 પૈસા પ્રતિ લિટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જે એક અઠવાડિયાથી પણ ઓછા સમયમાં બીજો મોટો ઝટકો છે. આ પહેલા ગત 15 મે, શુક્રવારે જ કિંમતોમાં 3 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો તોતિંગ વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

મહાનગરોમાં કિંમતો નવી સપાટીએ, સીએનજી પણ મોંઘો થયો
સતત બીજા ભાવવધારા બાદ દેશના મુખ્ય મેટ્રો શહેરોમાં ઇંધણની કિંમતો નવી સપાટીએ પહોંચી ગઈ છે. આ વખતના વધારામાં સૌથી મોટો ઝટકો કોલકાતાને લાગ્યો છે, જ્યાં પેટ્રોલના ભાવમાં 96 પૈસાનો વધારો નોંધાયો છે. દેશની રાજધાની દિલ્હીની વાત કરીએ તો, અહીં હવે પેટ્રોલ 98.64 રૂપિયા પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ 91.58 રૂપિયા પ્રતિ લિટર પર પહોંચી ગયું છે. આટલું જ નહીં, ગત શુક્રવારે પેટ્રોલ-ડીઝલની સાથે દિલ્હીમાં સીએનજી (CNG) ના ભાવમાં પણ 2 રૂપિયા પ્રતિ કિલોનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે જુદા જુદા શહેરોમાં સીએનજીનો ભાવ હવે 87 રૂપિયાની આસપાસ પહોંચી ગયો છે. ટ્રાન્સપોર્ટ અને ટ્રેડિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે આ વધારાની સીધી અને નકારાત્મક અસર ટૂંક સમયમાં જ સામાન્ય લોકોની થાળી પર જોવા મળશે.

સામાન્ય જનજીવન અને અર્થતંત્ર પર શું અસર થશે?
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવાથી માત્ર વાહન ચલાવવું જ મોંઘું નથી થતું, પરંતુ તેની એક ચેઇન રિએક્શન શરૂ થાય છે જે તમામ વસ્તુઓને મોંઘી બનાવે છે. ડીઝલ મોંઘું થવાને કારણે ટ્રક, ટેમ્પો અને અન્ય કોમર્શિયલ વાહનોનું ભાડું સીધું વધી જશે. પરિણામે, અન્ય રાજ્યો કે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી શહેરોમાં આવતી લીલા શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને કરિયાણા જેવી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે વધુ મોંઘી થઈ જશે.

ખેતીનો ખર્ચ વધશે
ભારતમાં ખેતી હજુ પણ મોટાભાગે ડીઝલ આધારિત છે. ટ્રેક્ટર અને પમ્પિંગ સેટ ચલાવવા માટે ખેડૂતોને હવે વધુ નાણાં ખર્ચવા પડશે. ખેતીનો ખર્ચ વધવાને કારણે આગામી સમયમાં અનાજ, કઠોળ અને તેલીબિયાંના ભાવમાં પણ ઉછાળો આવી શકે છે. સામાન્ય મુસાફરો જેનો ઉપયોગ કરે છે તે જાહેર પરિવહન, ઓટોરિક્ષા અને પ્રાઇવેટ કેબ્સના ભાડા વધવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે. આ ઉપરાંત, નવું શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થવા જઈ રહ્યું છે ત્યારે સ્કૂલ બસો અને વાનના ભાડામાં વધારો થતાં વાલીઓ પર આર્થિક બોજ વધશે.

પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમતોમાં શા માટે થયો આટલો વધારો?
આ આકરા વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) ની કિંમતોમાં આવેલો ભયાનક ઉછાળો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ અને તણાવ શરૂ થયો તે પહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 70 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ હતા. પરંતુ હાલના ભૌગોલિક-રાજકીય સંકટના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ 111 ડોલરને પાર કરી ગયો છે, જ્યારે ડબલ્યુટીઆઈ (WTI) ક્રૂડ પણ 107 ડોલર વટાવી ચૂક્યું છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 85% ક્રૂડ ઓઇલ બહારના દેશોમાંથી આયાત કરે છે. આથી વૈશ્વિક બજારમાં થતી નાની સળવળાટ પણ ભારતીય બજારમાં મોટો આર્થિક ભૂકંપ લાવી શકે છે. કાચા તેલના ભાવ સતત ઊંચા રહેવાને કારણે ઘરેલું તેલ કંપનીઓ ભારે દબાણ હેઠળ હતી, જેના લીધે તેમણે પોતાનું નુકસાન ભરપાઈ કરવા માટે કિંમતો વધારવી પડી છે. નિષ્ણાતોના મતે જો વૈશ્વિક તણાવ લાંબો ચાલશે તો આગામી દિવસોમાં હજુ પણ ભાવ વધી શકે છે.

રશિયા પાસેથી સસ્તા તેલનું કવચ તૂટ્યું
ભારત છેલ્લા બે વર્ષથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો હોવા છતાં રશિયા પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટ દરે એટલે કે સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ મેળવીને પોતાના ઘરેલું બજારને વૈશ્વિક મોંઘવારીના આંચકાઓથી બચાવી રહ્યું હતું. પરંતુ અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા રશિયાના સમુદ્રી ઓઇલ પર આપવામાં આવેલી કામચલાઉ પ્રતિબંધ મુક્તિ (Waiver) શનિવારે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. અમેરિકાના આ કડક વલણના કારણે ભારતનું આ સપ્લાય કવચ નબળું પડી ગયું છે. હવે ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓએ મોંઘા વૈશ્વિક દરો પર ઓઇલ ખરીદવું પડશે, જેની સીધી અસર ઉપરાઉપરી થઈ રહેલા ભાવવધારા સ્વરૂપે સામે આવી રહી છે.

લાંબા સમય બાદ તેલ કંપનીઓએ લીધો નિર્ણય
તકનીકી રીતે ભારતમાં ઇંધણની કિંમતો ડી-રેગ્યુલેટેડ (નિયંત્રણ મુક્ત) છે અને કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડની 15 દિવસની સરેરાશ કિંમતના આધારે દરરોજ ભાવ બદલી શકે છે. જોકે, રાજકીય અને ચૂંટણીલક્ષી સંવેદનશીલતાને કારણે માર્ચ 2024થી કિંમતો લાંબા સમય સુધી સ્થિર રાખવામાં આવી હતી. 2024ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા સરકારે કિંમતોમાં 2 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો ઘટાડો કરીને જનતાને મોટી રાહત પણ આપી હતી. પરંતુ આ દરમિયાન વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવમાં ઉછાળો આવતા પાકિસ્તાન, નેપાળ અને શ્રીલંકા જેવા પાડોશી દેશોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં 15% થી 20% સુધીનો વધારો થઈ ગયો હતો, જ્યારે ભારતમાં ગ્રાહકો પર આ બોજ નંખાયો ન હતો. પરિણામે ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી સરકારી કંપનીઓ ભારે ખોટમાં ચાલી રહી હતી. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના જોઈન્ટ સેક્રેટરી સુજાતા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીઓને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એલપીજીના વેચાણ પર દર મહિને આશરે 30,000 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું હતું, જેને રોકવા માટે આ ભાવવધારો અનિવાર્ય બન્યો હતો.

સરકાર માટે ટેક્સ ઘટાડવાનો પડકાર
ભૂતકાળમાં જ્યારે પણ આવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે ટેક્સ ઘટાડીને ગ્રાહકોને રાહત આપી છે. અગાઉ સરકારે ભાવ સ્થિર રાખવા માટે સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં 10-10 રૂપિયાનો ઘટાડો કર્યો હતો. પેટ્રોલ પરની ડ્યુટી 13 રૂપિયા પ્રતિ લિટરથી ઘટાડીને 3 રૂપિયા, જ્યારે ડીઝલ પર 10 રૂપિયાથી ઘટાડીને શૂન્ય કરી દેવામાં આવી હતી. આ કટોકટી પૂર્વે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક લિટર પેટ્રોલ પર કુલ 21.90 રૂપિયા એક્સાઇઝ ડ્યુટી વસૂલવામાં આવતી હતી, જે ઘટીને 11.90 રૂપિયા થઈ ગઈ હતી. તેવી જ રીતે ડીઝલ પર કુલ સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી 17.8 રૂપિયાથી ઘટીને 7.8 રૂપિયા પર આવી ગઈ હતી. સરકારે અગાઉ લીધેલા આ નિર્ણયોને કારણે અત્યાર સુધી ભાવ વધ્યા ન હતા, પરંતુ હવે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર 100 ડોલરને પાર કરી ગયું છે ત્યારે સરકાર આગામી દિવસોમાં ટેક્સમાં વધુ ઘટાડો કરીને સામાન્ય જનતાને મોંઘવારીના આ મારથી બચાવે છે કે નહીં તે જોવું રહ્યું.