લેહ હિંસા બાદ સોનમ વાંગચુકની NGOનું લાયસન્સ રદ!

લેહ-લદ્દાખમાં વિરોધ પ્રદર્શનો વચ્ચે સોનમ વાંગચુકને મોટો ફટકો પડ્યો છે. તેમના NGOનું FCRA લાયસન્સ રદ કરી વિદેશી ભંડોળ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. લદ્દાખ સ્થિત સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકની NGO અને તેના વિદેશી ભંડોળની પ્રવૃત્તિઓ અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. CBI એ સમગ્ર મામલાની તપાસ શરૂ કરી છે. વાંગચુકે તેને બદલો લેવાની કાર્યવાહી ગણાવતા કહ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન થયેલી હિંસા માટે તેમને દોષી ઠેરવવામાં આવ્યા છે.

ગૃહ મંત્રાલયે NGO ને નોટિસ જારી કરી હતી.

ગૃહ મંત્રાલયને જાણવા મળ્યું કે સંસ્થાએ વારંવાર FCRA અને સંબંધિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. પરિણામે, મંત્રાલયે 20 ઓગસ્ટ, 2025 ના રોજ કારણદર્શક નોટિસ જારી કરી, જેમાં સંસ્થાને તેનું FCRA લાઇસન્સ કેમ રદ ન કરવું જોઈએ તે સમજાવવા માટે કહેવામાં આવ્યું. આ નોટિસનું રિમાઇન્ડર 10 સપ્ટેમ્બરના રોજ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. SECMOL એ 19 સપ્ટેમ્બરના રોજ પોતાનો જવાબ રજૂ કર્યો હતો. તપાસ બાદ ગૃહ મંત્રાલયે શોધી કાઢ્યું કે સંસ્થાએ FCRA ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યા છે,

હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓલ્ટરનેટિવ્સ, લદ્દાખ (HIAL)

સોનમ વાંગચુકે 1994માં સ્ટુડન્ટ્સ એજ્યુકેશનલ એન્ડ કલ્ચરલ મૂવમેન્ટ ઓફ લદ્દાખ (SECMOL) ની સ્થાપના કરી. તેનો ધ્યેય લદ્દાખના યુવાનોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડતા અને વ્યવહારુ શિક્ષણ પૂરું પાડવાનો હતો. પાછળથી તેનું વિસ્તરણ કરીને હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓલ્ટરનેટિવ્સ, લદ્દાખ (HIAL) ની સ્થાપના કરી. SECMOL ની સ્થાપના 1994 માં કરવામાં આવી હતી. HIAL એ 2017-18 ની આસપાસ આકાર લીધો. જેમાં લદ્દાખ અને હિમાલય પ્રદેશ માટે પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ ઉકેલો શોધવાનો વિચાર હતો. તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક અનુભવોના આધારે આબોહવા પરિવર્તન, ઇકોલોજી અને શિક્ષણ સુધારણા જેવા મુદ્દાઓને ઉપાડવાનો હતો.

FCRA શું છે?

ભારતમાં ઘણી NGO વિદેશી ભંડોળ પર આધાર રાખે છે. જો કે, આ ભંડોળ સીધું આવી શકતું નથી. તેને રોકવા માટે એક કાયદો ઘડવામાં આવ્યો છે. ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) સૌપ્રથમ 1976 માં લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો અને બાદમાં 2010 માં તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ, વિદેશી ભંડોળ મેળવવા ઇચ્છતી કોઈપણ NGO એ સરકાર પાસેથી FCRA નોંધણી મેળવવી જરૂરી છે.

વાંગચુકના NGO નું લાયસન્સ શા માટે રદ કરાયું?

મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, SECMOL અને HIAL ની નોંધણીમાં કથિત અનિયમિતતાઓ મળી આવ્યા બાદ તેની પરવાનગીઓ રદ કરવામાં આવી છે. જેમાં રિપોર્ટિંગમાં જરૂરી માહિતી ઘણીવાર સમયસર સબમિટ કરવામાં આવતી ન હતી. પ્રાપ્ત ભંડોળના ઉપયોગ અને જણાવેલ ઉદ્દેશ્યો વચ્ચે વિસંગતતાઓ નોંધાઈ હતી. સરકારની દલીલ છે કે, વિદેશી દાનના ઉપયોગમાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે. પરિણામે, ગૃહ મંત્રાલયે FCRA લાઇસન્સ રિન્યુઅલ રદ કર્યું છે. લાયસન્સ રદ કરવાનો અર્થ એ છે કે સંસ્થા હવે સીધા વિદેશી દાન સ્વીકારી શકશે નહીં. તેઓએ ફક્ત સ્થાનિક ભંડોળ, દાન અથવા CSR પર આધાર રાખવો પડશે.

લાયસન્સ કેવી રીતે રદ કરવામાં આવશે?

ભારતમાં FCRA નોંધણી ફરીથી મેળવવાની જોગવાઈ છે. સંસ્થાએ પહેલા રદ કરવા પાછળના પરિબળો અંગે સ્પષ્ટતા આપવી પડશે. પુનર્વિચાર માટે અરજી ગૃહ મંત્રાલયને સબમિટ કરી શકાય છે. ભંડોળના ઉપયોગથી સંબંધિત કોઈ ફોજદારી ગુનો ન હોય, તો સુધારાત્મક પગલાં લઈને ફરીથી નોંધણી શક્ય છે. જો એવું માનવામાં આવે કે રદ કરવું અયોગ્ય હતું તો કોર્ટનો આશરો પણ લઈ શકાય છે. પારદર્શક હિસાબ અને નિયમિત રિપોર્ટિંગને મજબૂત બનાવીને, સંસ્થા તેની વિશ્વસનીયતા ફરીથી બનાવી શકે છે.

ઘણા લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યા છે

આ એકલા સોનમ વાંગચુકના NGO નો કેસ નથી. કેટલાક વર્ષોમાં નાની સંસ્થાઓથી લઈને મોટા નામો સુધીના હજારો NGO ના FCRA લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યા છે. સરકારનો તર્ક છે કે વિદેશી ભંડોળનો દુરુપયોગ રાષ્ટ્રીય હિતની વિરુદ્ધ હોઈ શકે છે. દરમિયાન, ઘણા સામાજિક કાર્યકરો કહે છે કે નિયમો એટલા કડક છે કે તે હાલની સંસ્થાઓને દબાવી દે છે.

CBI ટીમનો લદ્દાખમાં કેમ્પ

અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે, એક ટીમ લદ્દાખમાં કેમ્પ કરી રહી છે, જે સમગ્ર મામલાની તપાસ કરી રહી છે. તપાસમાં અત્યાર સુધી શું મળ્યું છે તે અંગે, અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ફરિયાદના આધારે તપાસ ચાલી રહી હોવાથી, વધુ માહિતી આપવી અયોગ્ય રહેશે. જોકે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમની ટીમ તપાસ કરી રહી છે અને ત્યાં કેમ્પિંગ કરી રહી છે.

CBI ટીમે ગયા અઠવાડિયે પણ મુલાકાત લીધી હતી

સૂત્રો કહે છે કે CBI ટીમે ગયા અઠવાડિયે HIAL અને સ્ટુડન્ટ્સ એજ્યુકેશનલ એન્ડ કલ્ચરલ મૂવમેન્ટ ઓફ લદ્દાખ (SECMOL) ની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે 2022 અને 2024 વચ્ચે મળેલા વિદેશી ભંડોળની વિગતો માંગી હતી. ટીમ સંસ્થાઓના ખાતા અને બેંક સ્ટેટમેન્ટની તપાસ કરી રહી છે.

સોનમ વાંગચુક કોણ છે?

સોનમ વાંગચુક "આઇસ સ્તૂપ" પ્રોજેક્ટ વિકસાવવા માટે પ્રખ્યાત છે, જે લદ્દાખના શુષ્ક પ્રદેશોમાં પાણી બચાવવા માટે કૃત્રિમ હિમનદીઓ બનાવે છે. વધુમાં, તેઓ સ્ટુડન્ટ્સ એજ્યુકેશનલ એન્ડ કલ્ચરલ મૂવમેન્ટ ઓફ લદ્દાખ (SECMOL) દ્વારા શૈક્ષણિક સુધારામાં તેમના યોગદાન માટે પ્રખ્યાત છે, જે વૈકલ્પિક, પર્યાવરણીય રીતે સભાન અભ્યાસક્રમને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેઓ બોલિવૂડ ફિલ્મ "3 ઇડિયટ્સ" માં "ફુનસુખ વાંગડુ" ના પાત્રને પ્રેરણા આપવા અને પ્રદેશની ટકાઉપણું માટે આબોહવા ઉપવાસ સહિત પર્યાવરણીય હિમાયત માટે પણ જાણીતા છે.