ભોજશાળા વિવાદ પર મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો ચુકાદો

Dhar Bhojshala Masjid Verdict: મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલા સદીઓ જૂના વિવાદિત ભોજશાળા પરિસર મામલે મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે શુક્રવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે પોતાના આદેશમાં ધારની ભોજશાળાને સ્પષ્ટપણે 'વાગ્દેવી (મા સરસ્વતી) નું મંદિર' માન્યું છે. કોર્ટે ભોજશાળાના સંરક્ષણ અને જાળવણીની જવાબદારી ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ને સોંપી છે, પરંતુ સાથે જ હિંદુ પક્ષને ત્યાં નિયમિત પૂજા-અર્ચના કરવાનો સંપૂર્ણ અને અવિરત અધિકાર આપી દીધો છે. બીજી તરફ, આ પરિસરને 'કમાલ મૌલા મસ્જિદ' ગણાવતા મુસ્લિમ પક્ષને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. હાઈકોર્ટે મુસ્લિમ પક્ષની દલીલોને ફગાવી દેતા તેમને મસ્જિદના નિર્માણ માટે સરકાર પાસે અલગથી જમીનની માગણી કરવા જણાવ્યું છે. શુક્રવારે આવેલા આ ચુકાદાને પગલે કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને તે માટે ધાર અને ઈન્દોર જિલ્લા પ્રશાસનને હાઈ એલર્ટ મોડ પર મૂકી દેવામાં આવ્યા છે.

જુમ્માની નમાઝને કારણે વહીવટીતંત્ર એલર્ટ પર, લોખંડી સુરક્ષા વ્યવસ્થા
ચુકાદો શુક્રવારે આવ્યો હોવાથી અને આ જ દિવસે મુસ્લિમ સમાજ ભોજશાળા પરિસરમાં જુમ્માની નમાઝ અદા કરતો હોવાથી સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગઈ છે. અગમચેતીના પગલાં રૂપે પ્રશાસને બંને પક્ષોને શાંતિ અને સૌહાર્દ જાળવી રાખવા માટે અપીલ કરી છે. પરિસરની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ધારના કલેક્ટર રાજીવ રંજન મીણા અને એસપી સચિન શર્માએ પોતે ઘટનાસ્થળે પહોંચીને સુરક્ષા વ્યવસ્થાની ઝીણવટભરી સમીક્ષા કરી હતી. ધાર પોલીસ કંટ્રોલ રૂમ ખાતે જિલ્લાભરમાંથી આશરે 1200 જેટલા વધારાના પોલીસકર્મીઓને તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. એસપી સચિન શર્માએ જણાવ્યું કે, કોઈ પણ પ્રકારની અફવા કે હિંસા રોકવા માટે ધાર શહેરની સુરક્ષાને 12 સ્તરીય (12-Layer) કિલ્લામાં ફેરવી દેવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, સ્થાનિક પોલીસની મદદ માટે રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ અને રેપિડ એક્શન ફોર્સ (RAF) ની ટુકડીઓને પણ તૈનાત કરીને એલર્ટ પર રાખવામાં આવી છે.

અદાલતમાં ત્રણેય પક્ષો વચ્ચે જામી તીખી દલીલો
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન હિંદુ પક્ષ, મુસ્લિમ પક્ષ અને જૈન સમાજ તરફથી પોતપોતાના દાવાઓ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા:
હિંદુ પક્ષની દલીલો: હિંદુ પક્ષના વકીલોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભોજશાળા પર 'પ્લેસીસ ઓફ વર્શીપ એક્ટ' (ધાર્મિક સ્થળ કાયદો) લાગુ પડતો નથી, કારણ કે આ એક ASI સંરક્ષિત સ્મારક છે. પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વીય સ્થળ તેમજ અવશેષ અધિનિયમ ૧૯૫૧ની સત્તાવાર સૂચિમાં ભોજશાળાનું નામ નોંધાયેલું છે. તેમણે વર્ષ ૨૦૨૪ના અશ્વિની ઉપાધ્યાય કેસના ન્યાયિક દૃષ્ટાંતને અહીં લાગુ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. હિંદુ પક્ષે વર્ષ ૨૦૦૩ના એ આદેશને રદ કરવાની માગ કરી હતી જેમાં મુસ્લિમોને નમાઝની મંજૂરી અપાઈ હતી અને કોર્ટને વિનંતી કરી હતી કે આ સ્થળ હિંદુઓને સોંપવામાં આવે જેથી વર્ષભર મા સરસ્વતીની પૂજા અને હવન અવિરત ચાલી શકે.

મુસ્લિમ પક્ષની દલીલો: મુસ્લિમ પક્ષ વતી વરિષ્ઠ અધિવક્તા શોભા મેનને દલીલ કરી હતી કે ભોજશાળા મંદિર છે, મસ્જિદ છે કે જૈનશાળા, તે હજુ સ્પષ્ટ નથી. તેમણે કહ્યું કે વિવાદિત સ્થળનું ધાર્મિક સ્વરૂપ નક્કી કરવાનો અધિકાર માત્ર સિવિલ કોર્ટને છે, જ્યારે હાઈકોર્ટ અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ માત્ર રિટ અધિકારક્ષેત્રની સુનાવણી કરી રહી છે. અન્ય એક વરિષ્ઠ વકીલ સલમાન ખુર્શીદે ASI ના સર્વે રિપોર્ટ પર સવાલો ઉઠાવતા કહ્યું કે, પૂરી પાડવામાં આવેલી વીડિયોગ્રાફી અને તસવીરો સ્પષ્ટ નથી. તેમણે અયોધ્યા કેસનો હવાલો આપીને કહ્યું કે ત્યાં રામલલાની મૂર્તિ હાજર હતી, જ્યારે ભોજશાળામાં આવી કોઈ સ્થાપિત મૂર્તિ નથી.

જૈન સમાજનો દાવો: આ વિવાદમાં જૈન સમાજે પણ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતા નવો વળાંક આપ્યો હતો. જૈન સમુદાયના મતે, જે પ્રતિમાને મા વાગ્દેવી (સરસ્વતી) ની કહેવામાં આવે છે, તે વાસ્તવમાં તેમની આરાધ્ય દેવી મા અંબિકાની છે. સિહોરમાં આવેલા મા અંબિકાના મંદિરમાં પણ બરાબર એવી જ પ્રતિમા છે જે ભોજશાળામાંથી મળી આવી હતી. તેથી આ સ્થળને જૈન તીર્થ ઘોષિત કરવું જોઈએ.

2022થી શરૂ થયેલી કાનૂની લડાઈ અને 98 દિવસનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે
ભોજશાળાનો આ આધુનિક કાનૂની વિવાદ વર્ષ 2022 માં શરૂ થયો હતો, જ્યારે 'હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ' વતી રંજના અગ્નિહોત્રી અને અન્ય સભ્યોએ હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજીમાં ભોજશાળાનું ધાર્મિક સ્વરૂપ નક્કી કરવા, પરિસરમાં નમાઝ પર કાયમી રોક લગાવવા, મંદિરના સંચાલન માટે ટ્રસ્ટની રચના કરવા અને લંડનના બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી મા વાગ્દેવીની મૂળ પ્રતિમાને ભારત પરત લાવીને અહીં સ્થાપિત કરવાની મુખ્ય માગણીઓ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીના આધારે કોર્ટના આદેશ પર વર્ષ ૨૦૨૪ માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા ભોજશાળા પરિસરનું સતત 98 દિવસ સુધી અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સર્વેના રિપોર્ટ બાદ, 23 જાન્યુઆરી ૨2026 ના રોજ વસંત પંચમીના પવિત્ર અવસરે સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુઓને દિવસભર અવિરત પૂજા કરવાની વિશેષ મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ હાઈકોર્ટમાં 6 એપ્રિલ 2026 થી નિયમિત સુનાવણી શરૂ થઈ હતી, જે 12 મે સુધી ચાલ્યા બાદ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.

ઇતિહાસ અને પૌરાણિક પુરાવાઓ બન્યા ચુકાદાનો આધાર
સુનાવણી દરમિયાન હિંદુ પક્ષે ભોજશાળાને મા સરસ્વતીનું મંદિર અને પ્રાચીનકાળનું મોટું વિદ્યા કેન્દ્ર સાબિત કરવા માટે પ્રબળ ઐતિહાસિક પુરાવા રજૂ કર્યા હતા. એડવોકેટ મનીષ ગુપ્તાએ ધારના પ્રખ્યાત પરમાર રાજા ભોજ દ્વારા લખાયેલા ઐતિહાસિક ગ્રંથ 'સમરાંગણ સૂત્રધાર' નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું કે ભોજશાળાની વર્તમાન સ્થાપત્ય સંરચના, ત્યાં આવેલા શિલાલેખો અને સ્તંભો પર કંડારેલા અવશેષો આ ગ્રંથમાં વર્ણવેલા મંદિર નિર્માણના ચોક્કસ ધોરણો અને વાસ્તુશાસ્ત્ર સાથે સંપૂર્ણપણે મેળ ખાય છે. આ તમામ તથ્યોને ગ્રાહ્ય રાખીને કોર્ટે આખરે આ ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે.

વર્ષો જૂની વ્યવસ્થાનો અંત
અત્યાર સુધીની વ્યવસ્થા મુજબ, વર્ષ 2003 માં એએસઆઈ દ્વારા નક્કી કરાયેલા ફોર્મ્યુલા અંતર્ગત દર મંગળવારે અને વસંત પંચમીએ હિંદુઓને પૂજા કરવાની અને દર શુક્રવારે મુસ્લિમ સમાજને નમાઝ પઢવાની મંજૂરી આપવામાં આવતી હતી. બાકીના દિવસોમાં આ સ્થળ પ્રવાસીઓ માટે ખુલ્લું રહેતું હતું. જોકે, વર્ષ 2013 અને 2016માં વસંત પંચમી અને શુક્રવાર એક જ દિવસે આવતા આ સ્થળે ભારે સાંપ્રદાયિક તણાવ પેદા થયો હતો. હવે હાઈકોર્ટના આ નવા આદેશ બાદ વર્ષો જૂની આ મિશ્ર વહીવટી વ્યવસ્થાનો અંત આવશે અને ભોજશાળાના વિવાદને એક નવી કાનૂની દિશા મળશે.