Birth Certificate New Rules: જન્મ પ્રમાણપત્ર બનાવવામાં મોડું થયું છે? જૂના કેસમાં હવે આ મંજૂરી કેમ જરૂરી બની?

Birth Certificate New Rules: જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate) બનાવવામાં વિલંબ થયો હોય તો અલગ-અલગ સમયગાળા માટે અલગ નિયમો લાગુ પડે છે. મુરાદાબાદમાં જૂના Birth Registrationના કેસ પેન્ડિંગ હોવાના અહેવાલ વચ્ચે જાણો Delayed Birth Registrationના નિયમો, 30 દિવસથી વધુ વિલંબ, 1 વર્ષથી વધુ જૂના કેસ અને DM-મંજૂરીની પ્રક્રિયા.

મુરાદાબાદમાં Birth Certificate માટેની સેંકડો અરજીઓ પેન્ડિંગ હોવાના અહેવાલ બાદ વિલંબિત જન્મ નોંધણીનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, કુંદારકી બ્લોકમાં જ લગભગ 700 Birth Certificate applications પેન્ડિંગ છે. જિલ્લાના અન્ય બ્લોકોમાં પણ મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ અટવાયેલી હોવાનું જણાવાયું છે.

ખાસ કરીને લાંબા સમયથી Birth Registration ન કરાવનારા અરજદારો માટે પ્રક્રિયા અને જરૂરી મંજૂરી અંગે મૂંઝવણ જોવા મળી રહી છે. જોકે, જન્મ પ્રમાણપત્ર માટેની પ્રક્રિયા સમજવા માટે Registration of Births and Deaths Act, 1969 અને 2023ના સુધારાને સમજવો જરૂરી છે.

Birth Certificate માટે Delayed Birth Registration શું છે?

ભારતમાં જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી Registration of Births and Deaths Act, 1969 હેઠળ થાય છે. આ કાયદામાં 2023માં મહત્વપૂર્ણ સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

ગૃહ મંત્રાલયના સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ Registration of Births and Deaths (Amendment) Act, 2023 1 ઑક્ટોબર 2023થી અમલમાં આવ્યો હતો. આ સુધારામાં જન્મ અને મૃત્યુની વિલંબિત નોંધણી એટલે કે Delayed Birth Registration માટેની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

30 દિવસ સુધી Birth Registrationમાં વિલંબ થાય તો શું?

જન્મની નોંધણી સામાન્ય સમયમર્યાદામાં ન થઈ હોય તો લાગુ પડતી Delayed Registration પ્રક્રિયા હેઠળ નોંધણી કરાવી શકાય છે.

અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે Registration of Births and Deaths Actમાં સમયગાળા પ્રમાણે પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. તેથી Birth Certificate માટે અરજી કરતી વખતે જન્મને કેટલો સમય થયો છે તે મહત્વપૂર્ણ બને છે.

30 દિવસથી 1 વર્ષ સુધીના જૂના જન્મ માટે શું નિયમ છે?

30 દિવસથી વધુ પરંતુ 1 વર્ષથી ઓછા સમય બાદ જન્મની માહિતી આપવામાં આવે તો સંબંધિત સત્તાધિકારીની લેખિત મંજૂરી અને નિર્ધારિત દસ્તાવેજો સાથે Birth Registration કરાવવાની જોગવાઈ છે.

2023ના સુધારા બાદ આવા કેસોમાં self-attested documentsને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ગૃહ મંત્રાલય મુજબ 30 દિવસથી વધુ પરંતુ 1 વર્ષથી ઓછા વિલંબના કેસમાં self-attested documentsની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

1 વર્ષથી વધુ જૂના Birth Certificate કેસમાં કોની મંજૂરી જરૂરી?

1 વર્ષથી વધુ સમયથી Birth Registration ન થયું હોય, તો પ્રક્રિયા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

2023ના સુધારા બાદ આવા Delayed Birth Registration કેસમાં અગાઉના First-Class Magistrate અથવા Presidency Magistrateની જગ્યાએ District Magistrate (DM), Sub-Divisional Magistrate (SDM) અથવા District Magistrate દ્વારા અધિકૃત Executive Magistrateના આદેશની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

અર્થાત, એક વર્ષથી વધુ જૂના જન્મના કેસમાં માત્ર સામાન્ય Registrar પ્રક્રિયા પૂરતી ન હોઈ શકે અને લાગુ નિયમ મુજબ સક્ષમ અધિકારીનો આદેશ જરૂરી બની શકે છે.

શું 2 વર્ષથી જૂના દરેક Birth Certificate કેસમાં Judicial Magistrate ફરજિયાત છે?

આ મુદ્દે ખાસ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

કેન્દ્ર સરકારની સત્તાવાર માહિતીમાં એક વર્ષથી વધુ વિલંબિત Birth Registration માટે DM, SDM અથવા DM દ્વારા અધિકૃત Executive Magistrateનો ઉલ્લેખ છે. તેથી સમગ્ર ભારતમાં “2 વર્ષથી વધુ જૂના દરેક કેસમાં Judicial Magistrate First Classનો આદેશ ફરજિયાત છે” એવો દેશવ્યાપી દાવો કરવો યોગ્ય નથી.

રાજ્ય સરકારોને Registration of Births and Deaths Act હેઠળ પોતાના નિયમો બનાવવાની સત્તા છે. કેન્દ્ર સરકારે Model Registration of Births and Deaths (Amendment) Rules, 2024 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મોકલ્યા છે. તેથી ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ચોક્કસ પ્રક્રિયા માટે રાજ્યના લાગુ Rules અથવા સ્થાનિક સત્તાવાર આદેશની તપાસ કરવી જરૂરી છે.

મુરાદાબાદમાં 700 Birth Certificate applications પેન્ડિંગ

મુરાદાબાદમાં જૂના Birth Registrationના કેસોને લઈને અરજદારોની મુશ્કેલી વધી હોવાના અહેવાલ છે.

અહેવાલ મુજબ કુંદારકી બ્લોકમાં લગભગ 700 Birth Certificate applications પેન્ડિંગ છે. જિલ્લાના અન્ય આઠ બ્લોકોમાં પણ મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ પેન્ડિંગ હોવાનું જણાવાયું છે.

અરજદારોનો દાવો છે કે જરૂરી દસ્તાવેજો જમા કરાવ્યા અને verification પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા બાદ પણ કેટલાક કેસમાં Birth Certificate જારી થયા નથી.

આ કારણે લાંબા સમયથી Birth Certificate માટે રાહ જોઈ રહેલા લોકોને શાળા પ્રવેશ, આધાર, પાસપોર્ટ અને અન્ય જરૂરી કામોમાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

IGRSમાં Birth Certificateની ફરિયાદો

Birth Certificate સંબંધિત ફરિયાદો IGRS (Integrated Grievance Redressal System) મારફતે કરવામાં આવી રહી હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

અરજદારોની ફરિયાદ મુજબ જરૂરી documents અને verification પૂર્ણ થયા બાદ પણ કેટલીક applicationsનો નિકાલ થવામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.

જૂના Birth Registration કેસોમાં દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને લાગુ નિયમ મુજબ મંજૂરીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ Certificate જારી થઈ શકે છે.

Birth Certificate કયા કામ માટે જરૂરી છે?

Birth Certificateમાં વ્યક્તિની જન્મતારીખ અને જન્મસ્થળની મહત્વપૂર્ણ માહિતી હોય છે. તેનો ઉપયોગ અનેક સરકારી અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયામાં થઈ શકે છે.

Birth Certificateની જરૂરિયાત સામાન્ય રીતે આ કામોમાં પડી શકે છે:

• શાળા અથવા કોલેજમાં Admission
• Aadhaar સંબંધિત પ્રક્રિયા
• Passport Application
• સરકારી યોજનાઓ માટે દસ્તાવેજ
• જન્મતારીખની ચકાસણી
• ઉંમર સંબંધિત સરકારી પ્રક્રિયા
• વિવિધ કાનૂની અને વહીવટી કામ

2023ના સુધારા મુજબ 1 ઑક્ટોબર 2023 અથવા ત્યારબાદ જન્મેલા વ્યક્તિ માટે Birth Certificateને જન્મતારીખ અને જન્મસ્થળ પ્રમાણિત કરવાના એકલ દસ્તાવેજ તરીકે ઉપયોગ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

જૂનું Birth Certificate બનાવવાનું હોય તો શું કરવું?

જો જન્મને લાંબો સમય થઈ ગયો છે અને Birth Registration થયું નથી, તો અરજદારે સૌપ્રથમ સ્થાનિક Registrar of Births and Deathsનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

આ ઉપરાંત નીચેના દસ્તાવેજો અને વિગતો તૈયાર રાખવી ઉપયોગી બની શકે છે:

1. જન્મ સંબંધિત ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો.
2. હોસ્પિટલ અથવા જન્મસ્થળનો રેકોર્ડ.
3. માતા-પિતાના જરૂરી દસ્તાવેજો.
4. અરજદારની ઓળખ સંબંધિત દસ્તાવેજો.
5. અગાઉ કરેલી અરજીનો Application Number અથવા Status.
6. જૂની અરજી પેન્ડિંગ હોય તો ફરિયાદનો રેકોર્ડ.
7. 1 વર્ષથી વધુ જૂના કેસમાં લાગુ સત્તાધિકારીની મંજૂરી અંગે સ્થાનિક Registrar પાસેથી માહિતી.

કયા documents જરૂરી છે તે રાજ્ય અને સ્થાનિક નિયમો પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે, તેથી અરજી કરતાં પહેલાં સંબંધિત Registrarની સત્તાવાર સૂચના તપાસવી જરૂરી છે.

Birth Certificate Rulesમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યની ભૂમિકા

Registration of Births and Deaths (Amendment) Act, 2023 કેન્દ્રિય કાયદામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર લાવ્યો છે. પરંતુ Section 30 હેઠળ State Governmentsને પોતાના Rules બનાવવાની સત્તા છે. ગૃહ મંત્રાલયના 2026ના અહેવાલ મુજબ કેન્દ્ર સરકારે Model RBD (Amendment) Rules, 2024 રાજ્યો અને UTsને મોકલ્યા હતા. તે સમયે 16 રાજ્યો દ્વારા State RBD Amendment Rules, 2024 notify કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે અન્ય રાજ્યોમાં notificationની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી.

તેથી, એવું માનવું ખોટું છે કે જન્મ પ્રમાણપત્રના નવા નિયમો અંગે કોઈ એક રાજ્યની પ્રક્રિયા સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડે છે.

જન્મ પ્રમાણપત્રના નવા નિયમો: સંપૂર્ણ વિગત શું છે?

જો જન્મ પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં વિલંબ થાય, તો 'વિલંબિત જન્મ નોંધણી' (Delayed Birth Registration) પ્રક્રિયા લાગુ પડે છે. વિલંબના સમયગાળાના આધારે જરૂરી મંજૂરીઓ અને દસ્તાવેજો અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.

૩૦ દિવસથી વધુ પરંતુ એક વર્ષથી ઓછા સમયના વિલંબ માટે, નિયુક્ત સત્તાધિકારીની મંજૂરી અને ચોક્કસ દસ્તાવેજોની જરૂર પડે છે. જો કે, એક વર્ષથી જૂના કિસ્સાઓ માટે, ૨૦૨૩ના સુધારામાં એવી જોગવાઈ દાખલ કરવામાં આવી છે કે જેના હેઠળ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ (DM), સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) અથવા DM દ્વારા અધિકૃત એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશની આવશ્યકતા રહે છે.

મુરાદાબાદમાં જન્મ પ્રમાણપત્રની આશરે ૭૦૦ અરજીઓ પેન્ડિંગ હોવાના અહેવાલો વચ્ચે, જૂની જન્મ નોંધણીના કિસ્સાઓમાં લોકોને પડતી મુશ્કેલીઓ સામે આવી છે. જો કે, બે વર્ષથી જૂના દરેક કિસ્સા માટે જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ ફરજિયાત છે તેવો દેશવ્યાપી દાવો કરતા પહેલા, ઉત્તર પ્રદેશમાં લાગુ પડતા ચોક્કસ રાજ્યના નિયમો અને સંબંધિત સરકારી આદેશોની ચકાસણી કરવી આવશ્યક છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ

જન્મ પ્રમાણપત્રના નિયમો સમયાંતરે અપડેટ કરવામાં આવે છે અને પ્રક્રિયાઓ રાજ્ય-દર-રાજ્ય અલગ હોઈ શકે છે. તેથી, જૂના જન્મના કિસ્સાની નોંધણી માટે અરજી કરતા પહેલા, કૃપા કરીને સ્થાનિક જન્મ-મરણ રજિસ્ટ્રાર અથવા સંબંધિત સરકારી પોર્ટલ પર લાગુ પડતી પ્રક્રિયાની ચકાસણી કરો.