Instagram Deepfake Policy: આજના ડિજિટલ યુગમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેટલું વરદાન સાબિત થઈ રહ્યું છે, તેટલો જ તેનો દુરુપયોગ ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. ખાસ કરીને ડીપફેક ટેકનોલોજી દ્વારા કોઈના પણ ચહેરાનો ઉપયોગ કરીને અશ્લીલ વીડિયો કે ફોટા બનાવી તેને વાયરલ કરવાની ઘટનાઓ સતત વધી રહી છે. આ ગંભીર સમસ્યાને ડામવા માટે ભારત સરકારે વર્ષ 2026 માં તેના આઈટી (IT) નિયમોમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. હવે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે સંમતિ વિના અપલોડ કરાયેલી ઘનિષ્ઠ સામગ્રી અથવા ડીપફેક કન્ટેન્ટને ફરિયાદ મળ્યાના માત્ર બે કલાકની અંદર દૂર કરવું પડશે.
"રીમૂવ-ફર્સ્ટ-ઇન્વેસ્ટિગેટ-લેટર" અત્યાર સુધી આવી સામગ્રી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ જટિલ અને લાંબી હતી. અગાઉ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ ફરિયાદ બાદ કાર્યવાહી કરવામાં 24 કલાકથી લઈને અનેક દિવસોનો સમય લેતી હતી. પરંતુ આટલા સમયમાં વાંધાજનક સામગ્રી લાખો લોકો સુધી પહોંચી જતી હતી, જેના કારણે પીડિત વ્યક્તિને કાયમી માનસિક અને સામાજિક નુકસાન થતું હતું. આ વિલંબને રોકવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય (MeitY) એ "રીમૂવ-ફર્સ્ટ-ઇન્વેસ્ટિગેટ-લેટર" મોડેલ અપનાવ્યું છે. આ નવા કાયદા હેઠળ, જો સામગ્રી સીધી રીતે કોઈની ગરિમાને ઠેસ પહોંચાડતી હોય, તો પ્લેટફોર્મ્સે તપાસની રાહ જોયા વગર તેને તાત્કાલિક હટાવવી પડશે.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની સજ્જતા સરકારના આ કડક વલણને પગલે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને એક્સ (અગાઉનું ટ્વિટર) જેવા દિગ્ગજ પ્લેટફોર્મ્સે પોતાની સિસ્ટમમાં ધરખમ ફેરફાર કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. સત્તાવાર અહેવાલો મુજબ, હાલમાં લગભગ 75% ફરિયાદોનો નિકાલ નિર્ધારિત બે કલાકની અંદર કરવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, સરકાર અથવા કોર્ટના વિશિષ્ટ આદેશો હેઠળની સામગ્રી માટે ત્રણ કલાકની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ ઝડપી પ્રક્રિયા માટે કંપનીઓએ હવે ચોવીસ કલાક કાર્યરત રહેતી ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમો અને આધુનિક AI ડિટેક્શન ટૂલ્સ તૈનાત કર્યા છે, જે આપમેળે વાંધાજનક કન્ટેન્ટને શોધી શકે છે.
AI કન્ટેન્ટ પર લેબલિંગ ફરજિયાત નવા નિયમોમાં માત્ર સામગ્રી હટાવવા પર જ નહીં, પણ પારદર્શિતા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સરકારે હવે AI દ્વારા જનરેટ કરાયેલ તમામ મીડિયા પર 'લેબલિંગ' ફરજિયાત બનાવ્યું છે. એટલે કે, જો કોઈ ફોટો કે વીડિયો AI ની મદદથી બનાવવામાં આવ્યો હોય, તો તેના પર સ્પષ્ટ નિશાની હોવી જોઈએ જેથી સામાન્ય જનતા ગેરમાર્ગે ન દોરાય. આ ઉપરાંત, જો કોઈ પ્લેટફોર્મ નિર્ધારિત સમયમાં આવી સામગ્રી દૂર કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેમની સામે કાયદેસરની કડક કાર્યવાહી અને ભારે દંડની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. બ્રિટન જેવા દેશોમાં તો આવી બેદરકારી બદલ પ્લેટફોર્મ બ્લોક કરવાની પણ ચેતવણી અપાઈ છે, જે ભારત પણ અનુસરી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે કડક વલણ જો કે, આ ટેકનોલોજીકલ લડાઈમાં હજુ પણ કેટલાક પડકારો છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર AI પર નિર્ભર રહેવું જોખમી બની શકે છે, કારણ કે ઘણીવાર સાચી સામગ્રી પણ ભૂલથી હટાવી દેવામાં આવે છે. આથી માનવ સમીક્ષા પણ એટલી જ જરૂરી છે. બીજી તરફ, કેટલાક લોકો આ નિયમોને વાણી સ્વાતંત્ર્ય પરના તરાપ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. પરંતુ સાયબર નિષ્ણાતો અને પીડિતોનો પક્ષ મજબૂત છે; તેમનું માનવું છે કે કોઈની ગોપનીયતા અને માનસિક શાંતિ એ વાણી સ્વાતંત્ર્ય કરતા વધુ મહત્વની છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો જેઓ આ ઓનલાઈન ટ્રોલિંગ અને બ્લેકમેઇલિંગના સોફ્ટ ટાર્ગેટ બને છે, તેમના માટે આ નિયમો સુરક્ષા કવચ સમાન છે.
અભિવ્યક્તિની આઝાદી વિરુદ્ધ સુરક્ષા ભારત સરકારનો આ નિર્ણય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને વધુ જવાબદાર બનાવવાની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું છે. હવે જવાબદારી કંપનીઓના ખભા પર છે કે તેઓ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ગેરરીતિ રોકવા માટે કેવી રીતે કરે છે. જો તમે પણ આવી કોઈ ઘટનાનો શિકાર બનો, તો ડર્યા વગર પ્લેટફોર્મના રિપોર્ટિંગ ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરીને ફરિયાદ કરો, કારણ કે હવે કાયદો તમારી પડખે છે અને ન્યાય માત્ર ગણતરીના કલાકોમાં જ મળી શકે તેમ છે.

જો 2 કલાકમાં વીડિયો ન હટાવ્યો તો ભરવો પડશે કરોડોનો દંડ

May 11, 2026 | 18:09 IST