રૂપિયાની વૈશ્વિક દોડ અને પડકારો

મલેશિયાના પ્રધાનમંત્રી અનવર ઇબ્રાહિમે ક્વાલાલમ્પુરમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી સાથે ઉભા રહી દ્વિપક્ષીય વેપાર સ્થાનિક કરન્સીમાં કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી, ત્યારે તે માત્ર રાજદ્વારી નિવેદન નહોતું. તે ભારતની લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચનાનો સંકેત હતો — ભારતીય રૂપિયો (INR) આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં સ્વીકાર્ય સેટલમેન્ટ કરન્સી બને.

7-8 ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન થયેલી મુલાકાતમાં બંને દેશોએ વેપાર, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, સેમિકન્ડક્ટર, ઉર્જા અને રક્ષા ક્ષેત્રે સહકાર વધારવા સંમતતા દર્શાવી. સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય હતો કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને બેંક નેગારા મલેશિયા વચ્ચેના સહકાર દ્વારા રૂપિયા અને રિંગિટમાં ઇન્વૉઇસિંગ અને સેટલમેન્ટ પ્રોત્સાહિત કરવું.

રૂપી સેટલમેન્ટ મિકેનિઝમ: માળખું તૈયાર, પરંતુ પ્રમાણ નાનું

11 જુલાઈ 2022એ RBIએ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં રૂપિયામાં ઇન્વૉઇસિંગ અને ચુકવણીની મંજૂરી આપી. ત્યારથી 22 દેશોના બેન્કોએ ભારતની બેન્કોમાં 106 સ્પેશિયલ રૂપિયા વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ (SRVA) ખોલ્યા છે.

આ દેશોમાં રશિયા, યુકે, જર્મની, ઇઝરાયેલ, મલેશિયા, સિંગાપુર, શ્રીલંકા, બાંગ્લાદેશ, કઝાકિસ્તાન સહિતના દેશો સામેલ છે.

તેથીયે, હકીકતમાં રૂપિયામાં સેટલ થયેલો વેપાર ભારતના કુલ $1.3 ટ્રિલિયનથી વધુ વેપાર સામે ખૂબ જ નાનો છે. અંદાજે 0.2% થી 0.5% જેટલો જ વૈશ્વિક વેપાર રૂપિયા આધારિત છે.

વેપાર ખાધ: સૌથી મોટી અડચણ

ભારત સતત વેપાર ખાધ (Trade Deficit) વેઠે છે  આયાત વધુ અને નિકાસ ઓછી. જો કોઈ દેશ ભારતને તેલ અથવા મશીનરી વેચીને રૂપિયા સ્વીકારી લે, તો તે દેશ પાસે મોટી માત્રામાં રૂપિયા જમા થાય છે.

પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે: આ રૂપિયા સાથે તેઓ શું કરશે?

જો તેઓ ભારતમાંથી સમાન મૂલ્યની ખરીદી ન કરે અથવા ભારતીય બોન્ડ્સ/નિવેશમાં મૂકે નહીં, તો રૂપિયા જમા રાખવો તેમના માટે ફાયદાકારક નથી. આ અસંતુલન રૂપિયાના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકારને મર્યાદિત કરે છે.

ડોલરનું પ્રભુત્વ હજી યથાવત

હાલમાં વિશ્વના લગભગ 47% થી 58% વેપાર સેટલમેન્ટ અમેરિકન ડોલરમાં થાય છે. વૈશ્વિક કોમોડિટી બજારો  તેલ, સોનું, ઔદ્યોગિક ધાતુઓ  મુખ્યત્વે ડોલરમાં મૂલ્યાંકિત છે.

તુલનાત્મક રીતે, ચીનનો યુઆન (RMB) હવે વૈશ્વિક ચુકવણીમાં અંદાજે 4.5% થી 7% હિસ્સો ધરાવે છે, જે તેની મજબૂત નિકાસ અને CIPS સિસ્ટમના કારણે શક્ય બન્યું છે.

તેની સામે, ભારતીય રૂપિયાનો વૈશ્વિક હિસ્સો 0.3%થી પણ ઓછો છે.

આગળ શું? RBI અને સરકાર માટે માર્ગદર્શિકા

જો ભારત રૂપિયાને વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત બનાવવું હોય, તો નીચેના પગલાં અનિવાર્ય છે:

1. નિકાસમાં તેજી લાવવી — ઉત્પાદન અને હાઇ-વેલ્યુ સર્વિસ સેક્ટર મજબૂત કરવો.

2. રૂપિયામાં રોકાણના વિકલ્પ વધારવા — વિદેશી દેશોને ભારતીય બોન્ડ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં રોકાણની સરળતા.

3. ક્રમબદ્ધ મૂડી ખાતું ઉદાર બનાવવું — વિશ્વાસ વધારવા માટે નિયંત્રિત લિબરલાઇઝેશન.

4. કોમોડિટી વેપાર રૂપિયા આધારિત કરવો — લાંબા ગાળાના કરારોમાં રૂપિયા પ્રોત્સાહિત કરવો.

5. ડિજિટલ રૂપિયા (CBDC)નો ઉપયોગ — સરહદી વેપારમાં નવી પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવી.

6. MSME માટે હેજિંગ સપોર્ટ — રૂપિયામાં ઇન્વૉઇસિંગને પ્રોત્સાહન.

રૂપિયાનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ માત્ર નીતિથી નહીં, પરંતુ આર્થિક શક્તિ, વિશ્વાસ અને સ્થિરતા પરથી નક્કી થાય છે. મલેશિયાનું સમર્થન મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર આગળ વધવા માટે ભારતને વેપાર સંતુલન અને નાણાકીય સુધારા પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે.