મચ્છર તમને જ કેમ વારંવાર કરડે છે? હજારો લોકો વચ્ચે પણ તમને જ કેમ શોધી કાઢે છે?

Lifestyle New Delhiશું તમને લાગે છે કે મચ્છર તમને બીજા લોકો કરતાં વધારે કરડે છે? એક જ જગ્યાએ ઘણા લોકો હોવા છતાં મચ્છર ચોક્કસ વ્યક્તિને વારંવાર કેમ નિશાન બનાવે છે તે સવાલનો જવાબ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં મળ્યો છે.

મચ્છર માણસને શોધવા માટે માત્ર શરીરની ગંધ પર આધાર રાખતા નથી. સંશોધન અનુસાર, માણસના શ્વાસમાંથી નીકળતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) અને શરીર તથા આસપાસ દેખાતા રંગના સંકેતો પણ મચ્છરને તેના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.ખાસ કરીને લાલ, નારંગી અને કાળા રંગ મચ્છરોનું ધ્યાન ખેંચી શકે છે, જ્યારે લીલો, સફેદ, વાદળી અને જાંબલી રંગ પ્રત્યે તેમનું આકર્ષણ ઓછું જોવા મળ્યું હતું.

મચ્છર માણસને કેવી રીતે શોધે છે?

પ્રખ્યાત વૈજ્ઞાનિક જર્નલ Nature Communicationsમાં પ્રકાશિત અભ્યાસમાં માદા Aedes aegypti (એડીસ એજીપ્ટી) મચ્છર માણસને કેવી રીતે શોધે છે તેની તપાસ કરવામાં આવી હતી.

મચ્છર માટે માણસને શોધવાની પ્રક્રિયામાં ગંધ અને દૃષ્ટિ બંને મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે માણસ શ્વાસ બહાર કાઢે છે ત્યારે હવામાં  કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) નું પ્રમાણ વધે છે.

મચ્છર CO2ને ઓળખ્યા બાદ વધુ સક્રિય બને છે અને આસપાસ સંભવિત લક્ષ્ય શોધવાનું શરૂ કરે છે.

એટલે સરળ ભાષામાં કહીએ તો, માણસનો શ્વાસ મચ્છર માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત બની શકે છે.

મચ્છરને કયા રંગથી સૌથી વધુ આકર્ષણ થાય છે?

અભ્યાસનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ મચ્છરની રંગ પસંદગી સાથે જોડાયેલો છે.

વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયોગોમાં જાણવા મળ્યું કે CO2 મળ્યા બાદ મચ્છરો ખાસ કરીને લાલ, નારંગી અને કાળા રંગ તરફ વધુ આકર્ષાયા હતા.

બીજી તરફ, લીલો, સફેદ, વાદળી અને જાંબલી રંગ મચ્છરોને એટલા આકર્ષક લાગ્યા નહોતા.

આ પરિણામ દર્શાવે છે કે મચ્છર માણસને શોધતી વખતે માત્ર ગંધનો ઉપયોગ કરતા નથી. CO2 પછી દૃશ્ય સંકેતો પણ તેમના લક્ષ્ય પસંદ કરવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

મચ્છર લાલ અને નારંગી રંગ તરફ કેમ આકર્ષાય છે?

મચ્છરની દૃષ્ટિ પ્રણાલી લાંબી તરંગલંબાઈ ધરાવતા પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. માનવ ત્વચા પરથી પ્રતિબિંબિત થતો પ્રકાશ પણ મચ્છરને લાલ-નારંગી સ્પેક્ટ્રમના દૃશ્ય સંકેત તરીકે મળી શકે છે.

આ કારણે CO2 શોધ્યા બાદ મચ્છર માટે માનવ શરીર વધુ સ્પષ્ટ દૃશ્ય લક્ષ્ય બની શકે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, શ્વાસ મચ્છરને માણસની હાજરીનો સંકેત આપે છે, જ્યારે દૃશ્ય સંકેતો તેને લક્ષ્ય ઓળખવામાં મદદ કરી શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ મચ્છર પર કેવી રીતે કર્યો પ્રયોગ?

મચ્છર માણસને કેવી રીતે શોધે છે તે સમજવા માટે સંશોધકોએ ખાસ પવન ટનલ તૈયાર કરી હતી.

આ પ્રયોગ દરમિયાન 3D કેમેરાની મદદથી મચ્છરોની હિલચાલને ટ્રેક કરવામાં આવી હતી. સંશોધકોએ અલગ-અલગ ગંધ અને દૃશ્ય સંકેતો આપીને મચ્છરોની પ્રતિક્રિયાનો અભ્યાસ કર્યો.

જ્યારે માનવ ત્વચામાંથી મળતા લાલ-નારંગી દૃશ્ય સંકેતોને ફિલ્ટર દ્વારા ઘટાડવામાં આવ્યા, ત્યારે મચ્છરોનું માણસ તરફનું આકર્ષણ પણ ઘટ્યું હતું.

CO2 ન મળે તો મચ્છર માણસને ઓળખી શકે?

સંશોધનમાં એવા મચ્છરોનો પણ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો જેમની CO2 ઓળખવાની ક્ષમતા અથવા ચોક્કસ દૃશ્ય સંકેતો પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.

આ મચ્છરોમાં માણસને શોધવા અને તેની તરફ આગળ વધવાની પ્રતિક્રિયા સામાન્ય મચ્છરોની સરખામણીમાં ઓછી જોવા મળી.

આ પ્રયોગોથી સંશોધકોને સમજવામાં મદદ મળી કે CO2 અને દૃશ્ય સંકેતો મચ્છરની લક્ષ્ય શોધવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

શું કપડાંનો રંગ બદલવાથી મચ્છરથી બચી શકાય?

અભ્યાસમાં રંગ અંગે રસપ્રદ માહિતી સામે આવી હોવા છતાં, માત્ર કપડાંનો રંગ બદલી દેવાથી મચ્છરથી સંપૂર્ણ સુરક્ષા મળે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

મચ્છરથી બચવા માટે ઘરની આસપાસ પાણી ભરાઈ ન રહેવા દેવું, મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો અને યોગ્ય મચ્છર પ્રતિરોધક ઉપાયો અપનાવવા વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

ખાસ કરીને મચ્છરોની સંખ્યા વધતી હોય ત્યારે ઘરની આસપાસના પાણીના સ્ત્રોતો દૂર કરવાથી મચ્છરના પ્રજનન સ્થળોને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

મચ્છર બધાને સમાન રીતે કેમ નથી કરડતા?

મચ્છર કોઈ વ્યક્તિને નિશાન બનાવે તેની પાછળ એક જ કારણ જવાબદાર હોય એવું નથી. CO2, શરીરની ગંધ, દૃશ્ય સંકેતો અને અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો મળીને મચ્છરની લક્ષ્ય શોધવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે.

તેથી 'કોઈ વ્યક્તિનું લોહી વધારે મીઠું હોવાથી તેને મચ્છર વધુ કરડે છે' જેવી લોકપ્રચલિત માન્યતાને સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક જવાબ માનવો યોગ્ય નથી.

ટૂંકમાં

મચ્છર માણસને માત્ર તેની ગંધથી શોધતા નથી. સંશોધન મુજબ, શ્વાસમાંથી નીકળતો CO2 મચ્છરને સક્રિય કરી શકે છે અને ત્યારબાદ દૃશ્ય સંકેતો, જેમાં લાલ અને નારંગી રંગના સંકેતોનો સમાવેશ થાય છે, તેને સંભવિત લક્ષ્ય શોધવામાં મદદ કરી શકે છે.

એટલે આગલી વખતે મચ્છર તમને જ વારંવાર કરડે ત્યારે તેની પાછળ માત્ર તમારી 'ગંધ' જવાબદાર છે એવું માનવાને બદલે, મચ્છરની આ જટિલ ગંધ + CO2 + દૃષ્ટિ આધારિત શોધવાની પ્રક્રિયાને પણ સમજવી પડશે.