પાકિસ્તાનીઓ તરસ અને ભૂખથી મરશે?

દક્ષિણ એશિયાના જળ રાજકારણમાં એક નવી ચિંતાજનક હિલચાલ રૂપે, અફઘાનિસ્તાને કુનર નદી પર સિંચાઈ ડેમ બાંધવાની યોજના જાહેર કરી છે, જેનો હેતુ તેના પૂર્વીય સુકાપ્રવણ પ્રાંતોમાં ખેતી માટે પાણી નિયંત્રિત કરવાનો છે. પરંતુ વિશ્લેષકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ પગલું પાકિસ્તાન માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે કુનર નદી પાકિસ્તાનની ઇન્ડસ ખીણની જળ ધમનીઓમાંની એક છે.

કુનર નદી, જે અફઘાનિસ્તાનના હિન્દુકુશ પર્વતમાળામાંથી નીકળે છે, કુનર અને નંગરહાર પ્રાંતોમાંથી પસાર થઈ કાબુલ નદીમાં મળે છે, અને ત્યારબાદ પાકિસ્તાનના ખૈબર પખ્તૂનખ્વા પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે. ત્યાર પછી તે ઇન્ડસ નદીમાં મળે છે, જે પાકિસ્તાનના કૃષિ ક્ષેત્રોને જીવંત રાખે છે.

આ નિર્ણય ભારતના ઇન્ડસ ખીણમાંથી પાણી છોડવાનું સ્થગિત કરવાનો તાજેતરના નિર્ણય બાદ આવ્યો છે, જેના કારણે પાકિસ્તાન હવે ઉત્તર અને પૂર્વ બંને દિશામાંથી પાણીના દબાણમાં આવી ગયું છે.

વિશેષજ્ઞોના મત મુજબ, અફઘાનિસ્તાન અને ભારતના આ સંયુક્ત પગલાંથી પાકિસ્તાનની કૃષિ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે, ખાસ કરીને પંજાબ અને સિંધમાં, જ્યાં ખેતી માટે પૂરેપૂરી રીતે સિંચાઈ પર આધાર છે. પાણીના પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાથી ઘઉં, ચોખા અને કપાસના ઉત્પાદન પર સીધી અસર થઈ શકે છે, જે ખાદ્ય મોંઘવારી અને સામાજિક અસંતુલનને જન્મ આપી શકે છે.

અફઘાનિસ્તાન દલીલ કરે છે કે તેને પોતાના જળસ્રોતનો સ્વતંત્ર ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર છે. કુનર બેસિનમાં સિંચાઈ, પુર નિયંત્રણ અને વીજ ઉત્પાદનની અપાર સંભાવનાઓ છે. અહેવાલો અનુસાર, ડેમના પ્રથમ તબક્કાનું બાંધકામ આવતા કેટલાક મહિનાઓમાં શરૂ થઈ શકે છે.

પરંતુ આ વિષય રાજકીય રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાબુલ નદી પ્રણાલીને લઈને કોઈ સત્તાવાર જળ સંધિ નથી, જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 1960ની ઇન્ડસ વોટર ટ્રિટી અસ્તિત્વમાં છે. પરિણામે, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની વાતચીત હવે રાજકીય અવિશ્વાસથી ભરપૂર બની ગઈ છે.

વિશ્લેષકોના મતે, આ ઘટના દક્ષિણ એશિયામાં જળ રાજકારણના નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરે છે. હિમપ્રવાહ અને હિમનદીના સંકોચન સાથે, અફઘાનિસ્તાન અને ભારત જેવા ઉપરવાળા દેશો પોતાના જળસ્રોત પર સ્વાધીનતા સ્થાપવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે પાકિસ્તાન પર્યાવરણીય જોખમ અને વ્યૂહાત્મક એકાંકીપણામાં ફસાઈ રહ્યું છે.

જો ભારત-અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન વચ્ચે ત્રિપક્ષીય જળ સંવાદ ન થાય, તો દક્ષિણ એશિયા જળયુદ્ધના નવા મોરચે પ્રવેશી શકે છે — જ્યાં લડાઈ હથિયારોથી નહીં, પણ નદીઓથી થશે.