1971 માં પાકિસ્તાન સાથે યુદ્ધ: રાત્રે બ્લેકઆઉટ, સાયરનનો અવાજ, રાશન માટે લાંબી લાઇનો અને માત્ર રેડિયો સહારો

મોટાભાગના લોકોને યાદ પણ નહીં હોય કે ૫૪ વર્ષ પહેલાં ૧૯૭૧માં જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે દેશભરમાં લોકોએ કેવા પ્રકારની સાવચેતી રાખી હતી. કેવો માહોલ હતો. ઘણા લોકો એવા છે જે તે સમયે બાળકો હતા અને હવે વૃદ્ધ અથવા પુખ્ત વયના હશે. ત્યારે દેશની મોટી વસ્તીનો જન્મ પણ થયો ન હતો. પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધીની છબી "દુર્ગા" જેવી બની ગઈ. તેમનું નેતૃત્વ કઠિન અને નિર્ણાયક માનવામાં આવતું હતું.

૧૯૭૧ ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન, સાંજ પડતાની સાથે જ ઘરો અંધારા થઈ જતા. સામાન્ય રીતે લોકોના ઘરોમાં લાઇટો કરવામાં આવતી ન હતી કારણ કે શહેરોમાં અંધારું રાખવાની સૂચનાઓ હતી જેથી જો કોઈ દુશ્મન વિમાન ત્યાં ઉતરે તો તે નીચે કંઈ જોઈ ન શકે. સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં રહેતા નાગરિકોને હવાઈ હુમલાના નિયમો, હુમલાના કિસ્સામાં ક્યાં છુપાવવું, લાઈટો કેવી રીતે બંધ કરવી તે સમજાવવામાં આવ્યું હતું.

સાંજે લાઈટો બંધ થઈ જતી હતી, દરેક શહેરમાં અંધારપટ છવાઈ જતો હતો
દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા અને અમૃતસર જેવા મુખ્ય શહેરોમાં રાત્રિ દરમિયાન બ્લેકઆઉટ લાદવામાં આવ્યું હતું. લોકોએ ભૂલથી પણ પોતાના ઘરોમાં લાઇટ ચાલુ કરી ન હતી. એટલું જ નહીં, ઘરોની બારીઓ પર કાળા પડદા લગાવવામાં આવ્યા હતા. શેરીની લાઇટો બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. ઘોર અંધારું થઈ જશે. આ એટલા માટે કરવામાં આવ્યું હતું જેથી દુશ્મન વિમાન શહેરની સ્થિતિ જાણી ન શકે. જોકે, એવું નહોતું કે બધે સંપૂર્ણ અંધકાર હતો; રાત્રે બહુ ઓછા મહત્વપૂર્ણ સ્થળોએ ફક્ત આવશ્યક જાહેર લાઇટો જ પ્રગટાવવામાં આવતી હતી.

હવાઈ ​​હુમલાના સાયરન વાગ્યા
દરેક શહેરમાં હવાઈ હુમલાના સાયરન લગાવવામાં આવ્યા હતા. હુમલો થાય ત્યારે સાયરન વાગતું. લોકોને તાત્કાલિક બંકર અથવા સલામત સ્થળે જવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. આ એક મોટું ઇલેક્ટ્રિક સાયરન મશીન છે, જે ખૂબ જ જોરથી અવાજ કરે છે. તેનો અવાજ દૂરથી સાંભળી શકાય છે. સામાન્ય રીતે ફેક્ટરી અને ખાણકામ વિસ્તારોમાં આ સાયરન હજુ પણ શિફ્ટની શરૂઆત વિશે માહિતી આપે છે. પણ તેમનો અવાજ અલગ છે.

સરહદી વિસ્તારોમાં બંકરોમાં આશ્રયસ્થાનો
સરહદી વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને અમૃતસર, જમ્મુ અને શ્રીનગર જેવા શહેરોમાં બોમ્બ આશ્રયસ્થાનો બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ ભૂગર્ભમાં બનાવવામાં આવ્યા હતા જેથી તેઓ કોઈપણ પ્રકારના બોમ્બથી પ્રભાવિત ન થાય. તે યુદ્ધમાં, પંજાબ, રાજસ્થાન, જમ્મુ અને બંગાળના સરહદી વિસ્તારોના ઘણા ગામડાઓ મોટા પાયે ખાલી કરાવવામાં આવ્યા હતા.

તે સમયે, માહિતી ફક્ત રેડિયો દ્વારા જ ઉપલબ્ધ હતી.
૫૪ વર્ષ પહેલાં ૧૯૭૧માં, લોકો માટે માહિતીનું એકમાત્ર માધ્યમ રેડિયો હતું. ભારતમાં, ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો (AIR) યુદ્ધ સમયનું મુખ્ય માહિતી માધ્યમ હતું. તેના પર દર કલાકે યુદ્ધના બુલેટિન, સરકારી જાહેરાતો અને દેશભક્તિના ગીતો વગાડવામાં આવતા હતા. ખોટા સમાચાર અને ગભરાટ ફેલાવવાથી બચવા માટે મોટા શહેરોમાં અફવા નિયંત્રણ કેન્દ્રો સ્થાપવામાં આવ્યા હતા. સારું, હવે માહિતીના માધ્યમો ઘણા વિસ્તરી ગયા છે. તાત્કાલિક સમાચાર પહોંચાડતા ટીવી અને ઇન્ટરનેટ દરેક ઘરમાં સુલભ છે.

મહત્વપૂર્ણ ઇમારતો અને સંસ્થાઓનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું
લશ્કરી થાણાઓ, રેલ્વે સ્ટેશનો, તેલ રિફાઇનરીઓ, બંદરો અને મોટા કારખાનાઓની સુરક્ષા વધારી દેવામાં આવી. રાત્રે ટ્રેનો હેડલાઇટ વગર દોડતી હતી. સિગ્નલો દ્વારા સંપર્ક જાળવવા માટે વપરાય છે. રાત્રે પેસેન્જર વિમાનો ઉડતા નહોતા. ઘણી ફેક્ટરીઓ છદ્માવરણ પડદા અને રંગોથી ઢંકાયેલી હતી.

શહેરોમાં જીવન કેવું હતું?
યુદ્ધનો તણાવ દરેક જગ્યાએ અને દરેક ચહેરા પર દેખાતો હતો. લોકો ચિંતામાં હતા કે શું થશે. અખબારોનું વેચાણ ઘણું વધી ગયું હતું. લોકો યુદ્ધ સાથે જોડાયેલી દરેક માહિતી જાણવા માટે અખબારો ખૂબ વાંચતા હતા. ઉપરાંત, દેશભક્તિનું વાતાવરણ સર્વત્ર દેખાતું હતું. એનો અર્થ એ થયો કે ભય હતો અને બીજી તરફ, દેશભક્તિનું મજબૂત વાતાવરણ પણ હતું.

દરેક શેરી અને વિસ્તારમાં 'જય હિંદ', 'ભારત માતા કી જય' ના નારા અને પોસ્ટરો હતા. દિવાલો પર તેને લગતા સૂત્રો લખેલા હતા. નાગરિકોએ લશ્કરી પરિવારો માટે રક્તદાન શિબિરો અને રાહત શિબિરોમાં ભાગ લીધો હતો.