વિદ્યાર્થી આત્મહત્યા: સિસ્ટમ નિષ્ફળ રહી – SC

વિદ્યાર્થી આત્મહત્યા: સુપ્રીમ કોર્ટે સિસ્ટમની નિષ્ફળતા ગણાવી, 15 માર્ગદર્શિકા જારી

નવી દિલ્હી: ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓની વધતી જતી આત્મહત્યાની ઘટનાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટે આ ઘટનાઓને 'સિસ્ટમની નિષ્ફળતા' ગણાવી અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ આંકડાઓને અવગણી શકાય નહીં.

ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચે નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના રિપોર્ટનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, આંકડાઓ અત્યંત ચિંતાજનક છે. NCRBના રિપોર્ટ મુજબ, વર્ષ 2022 માં દેશભરમાં કુલ 1 લાખ 70 હજાર 924 લોકોએ આત્મહત્યા કરી હતી, જેમાંથી 13,044 વિદ્યાર્થીઓ હતા. આ આંકડો વર્ષ 2001 માં 5,425 હતો, જે દર્શાવે છે કે વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મહત્યાનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર, દર 100 આત્મહત્યામાંથી લગભગ 8 વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમાં 2,248 વિદ્યાર્થીઓએ પરીક્ષામાં નાપાસ થવાના કારણે પોતાનો જીવ આપ્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી

કોર્ટે ટિપ્પણી કરી કે, "જ્યારે નાના બાળકો અભ્યાસના ભારણ, સામાજિક કટાક્ષ, માનસિક તણાવ અને શાળાઓ-કોલેજોની ઉદાસીનતા જેવા કારણોસર પોતાનો જીવ આપી રહ્યા છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આપણી આખી વ્યવસ્થા ક્યાંક નિષ્ફળ જઈ રહી છે."

15 મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જારી

સુપ્રીમ કોર્ટે 17 વર્ષની NEET પરીક્ષા આપતી વિદ્યાર્થીનીના મૃત્યુના કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ નિરીક્ષણો કર્યા હતા. આ વિદ્યાર્થીની વિશાખાપટ્ટનમમાં અભ્યાસ કરતી હતી અને આંધ્ર પ્રદેશ હાઈકોર્ટે તેના મૃત્યુની CBI તપાસની માંગને ફગાવી દીધી હતી, જેને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન, કોર્ટે વિદ્યાર્થીઓની માનસિક સ્થિતિ સુધારવા અને આત્મહત્યાની ઘટનાઓને રોકવા માટે સમગ્ર દેશ માટે 15 મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે.

આ સાથે, કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને 90 દિવસની અંદર એક સોગંદનામું રજૂ કરવા જણાવ્યું છે, જેમાં વિદ્યાર્થીઓની માનસિક સમસ્યાઓ પર કામ કરતી રાષ્ટ્રીય ટાસ્ક ફોર્સનો અહેવાલ અને સૂચનો ક્યારે પૂર્ણ થશે તેનો ઉલ્લેખ કરવાનો રહેશે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ વર્ષે માર્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વિદ્યાર્થીઓમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ અને આત્મહત્યાના બનાવોને રોકવા માટે 'નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ' (NTF) ની રચના કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

કોલેજોની ભૂમિકા 'માતા-પિતા' જેવી

કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે યુનિવર્સિટીઓએ માત્ર શિક્ષણ કેન્દ્રો બનવું જોઈએ નહીં, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે જવાબદાર સંસ્થાની ભૂમિકા પણ ભજવવી જોઈએ. કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે કોલેજોમાં હજુ પણ જાતિગત ભેદભાવ અસ્તિત્વમાં છે, જે વંચિત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓમાં અલગતાની લાગણી વધારી રહ્યો છે. કોલેજ કેમ્પસમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ બંધારણની કલમ 15નું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે.

કોર્ટે કહ્યું કે જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ તેમના ઘરથી દૂર કોલેજોમાં અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજોએ "માતાપિતા" (લોકો પેરેન્ટિસ) ની ભૂમિકા ભજવવાની જરૂર છે. કોલેજોએ ફક્ત નિયમો લાગુ કરવા જ નહીં, પરંતુ કટોકટીના સમયે વિદ્યાર્થીઓને ભાવનાત્મક ટેકો પણ આપવો પડશે.

ભારતમાં વિદ્યાર્થી આત્મહત્યા રોકવા માટેના સરકારી નિયમો

ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અટકાવવા માટે સરકારે કેટલાક નિયમો અને પહેલ કરી છે:

1. માનસિક આરોગ્ય સંભાળ અધિનિયમ, 2017: આ કાયદા મુજબ, માનસિક વિકૃતિઓથી પીડિત વ્યક્તિને તેની સારવાર કરાવવાનો અને સન્માન સાથે જીવન જીવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે.

2. રેગિંગ વિરોધી પગલાં: સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ મુજબ, બધી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ રેગિંગની ફરિયાદ મળતાં પોલીસમાં FIR નોંધાવવી પડશે. UGC એ 2009માં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં રેગિંગ રોકવા નિયમો જારી કર્યા હતા.

3. વિદ્યાર્થી પરામર્શ પ્રણાલી: વિદ્યાર્થીઓની ચિંતા, તણાવ, ઘરની યાદ અને નિષ્ફળતાના ડર જેવા મુદ્દાઓને સંબોધવા માટે, UGCએ 2016માં યુનિવર્સિટીઓને વિદ્યાર્થી કાઉન્સેલિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવા કહ્યું હતું.

4. નિમહંસ (NIMHANS) અને SPIF દ્વારા આત્મહત્યા નિવારણ માટે ગેટકીપર્સને તાલીમ: નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરોસાયન્સ (NIMHANS) અને સુસાઇડ પ્રિવેન્શન ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન (SPIF) આ તાલીમ પૂરી પાડે છે, જેના દ્વારા આત્મહત્યા કરનારા લોકોને ઓળખી શકે તેવું ગેટકીપર નેટવર્ક બનાવવામાં આવે છે.

5. નવેમ્બર 2020ના નિર્દેશો: શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓના સામાજિક-ભાવનાત્મક શિક્ષણ અને શાળા પ્રણાલીમાં સમુદાયની સંડોવણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. ઉપરાંત, શાળાઓમાં સામાજિક કાર્યકરો અને સલાહકારો હોવા જોઈએ.