RBIનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન 5,669 કરોડની નોટ ગઈ ક્યાં?

ભારતીય ચલણના ઈતિહાસમાં સૌથી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ₹2000ની ગુલાબી નોટોને લઈને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ તાજેતરમાં ચોંકાવનારા આંકડા જાહેર કર્યા છે. મે 2023 માં શરૂ થયેલી આ નોટોને પરત ખેંચવાની પ્રક્રિયાને અઢી વર્ષથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, હજુ પણ હજારો કરોડ રૂપિયાની નોટો જનતા પાસે હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આંકડાકીય વિશ્લેષણ: કેટલા પૈસા પરત આવ્યા અને કેટલા બાકી?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ 31 ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ પૂરા થયેલા વર્ષના અંતે જાહેર કરેલા રિપોર્ટ મુજબ, ₹2000ની નોટોનું 100% વળતર હજુ પ્રાપ્ત થયું નથી. જ્યારે 19 મે, 2023 ના રોજ આ નોટોને ચલણમાંથી પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, ત્યારે બજારમાં કુલ ₹3.56 લાખ કરોડની કિંમતની ₹2000ની નોટો ચલણમાં હતી.

છેલ્લા અઢી વર્ષમાં, આરબીઆઈના સઘન પ્રયાસો બાદ કુલ 98.41% નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ગઈ છે. જોકે, હજુ પણ ₹5,669 કરોડની કિંમતની નોટો પરત આવવાની બાકી છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે મોટી સંખ્યામાં લોકોએ હજુ પણ આ નોટો પોતાની પાસે રાખી છે અથવા તે પરત કરવામાં ઉદાસીનતા દાખવી રહ્યા છે.

પરત આવવાની ગતિમાં મોટો ઘટાડો

શરૂઆતના મહિનાઓમાં ₹2000ની નોટો બદલાવવાની ગતિ ખૂબ જ ઝડપી હતી, પરંતુ હવે તે અત્યંત ધીમી પડી ગઈ છે. છેલ્લા બે મહિનાના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો:

• 31 ઓક્ટોબર 2025: ચલણમાં બાકી રહેલી નોટો ₹5,817 કરોડ હતી.

• 31 ડિસેમ્બર 2025: ચલણમાં બાકી રહેલી નોટો ₹5,669 કરોડ થઈ.

• તફાવત: નવેમ્બર અને ડિસેમ્બરના આ બે મહિનામાં માત્ર ₹148 કરોડની નોટો જ આરબીઆઈ સુધી પહોંચી છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: કેમ શરૂ થઈ હતી અને કેમ પાછી ખેંચાઈ?

નવેમ્બર 2016 માં જ્યારે દેશમાં ₹500 અને ₹1000ની નોટો પર પ્રતિબંધ (નોટબંધી) લાદવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે ચલણની અછતને તાત્કાલિક પહોંચી વળવા માટે આરબીઆઈ દ્વારા ₹2000ની નોટો રજૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે, વર્ષો જતાં જ્યારે બજારમાં અન્ય મૂલ્યની નોટો (₹500, ₹200, ₹100) પૂરતી માત્રામાં ઉપલબ્ધ થઈ ગઈ, ત્યારે કેન્દ્રીય બેંકે તેની 'ક્લીન નોટ પોલિસી' હેઠળ આ ઉચ્ચ મૂલ્યની નોટોને વ્યવસ્થિત રીતે ચલણમાંથી હટાવવાનો નિર્ણય લીધો.

નોટો બદલાવવાની વર્તમાન વ્યવસ્થા

શરૂઆતમાં ઓક્ટોબર 2023 સુધી તમામ બેંક શાખાઓમાં નોટો બદલવાની સુવિધા હતી, પરંતુ હવે તે પ્રક્રિયા મર્યાદિત કરી દેવામાં આવી છે. જો તમારી પાસે હજુ પણ ₹2000ની નોટ હોય, તો તમે નીચેની પદ્ધતિઓથી તેને બદલાવી શકો છો:

૧. RBIની પ્રાદેશિક કચેરીઓ: દેશભરમાં આવેલી 19 આરબીઆઈ ઓફિસો (જેમાં અમદાવાદ, મુંબઈ, દિલ્હી, કોલકાતા, બેંગલુરુ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે) ખાતે જઈને નોટો જમા કરાવી શકાય છે.

૨. ઇન્ડિયા પોસ્ટ (ટપાલ વિભાગ): જે લોકો આરબીઆઈ ઓફિસ સુધી પહોંચી શકતા નથી, તેમના માટે પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા વીમાકૃત ટપાલ મારફતે નોટો આરબીઆઈ ઓફિસ મોકલવાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.

શું આ નોટો હજુ 'લીગલ ટેન્ડર' છે?

આરબીઆઈએ વારંવાર સ્પષ્ટતા કરી છે કે ભલે આ નોટો ચલણમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી તમામ નોટો પરત ન આવે ત્યાં સુધી તે કાયદેસર (Legal Tender) રહેશે. જોકે, તેનો ઉપયોગ તમે બજારમાં ખરીદી કરવા માટે કરી શકશો નહીં; તે માત્ર બેંક ખાતામાં જમા કરાવવા અથવા બદલવા માટે જ માન્ય રહેશે.

તંત્ર હવે એ વાતની તપાસ કરી રહ્યું છે કે આટલા મોટા મૂલ્યની નોટો (₹5,669 કરોડ) હજુ સુધી પરત કેમ નથી આવી. શું આ નોટો ખોવાઈ ગઈ છે, નાશ પામી છે કે પછી હજુ પણ ક્યાંક સંગ્રહાયેલી પડી છે? તે એક મોટો સવાલ છે.