<p>ભારતીય ચલણના ઈતિહાસમાં સૌથી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ₹2000ની ગુલાબી નોટોને લઈને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ તાજેતરમાં ચોંકાવનારા આંકડા જાહેર કર્યા છે. મે 2023 માં શરૂ થયેલી આ નોટોને પરત ખેંચવાની પ્રક્રિયાને અઢી વર્ષથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, હજુ પણ હજારો કરોડ રૂપિયાની નોટો જનતા પાસે હોવાનું સામે આવ્યું છે.</p>
<h3 data-path-to-node="4"><strong data-path-to-node="4" data-index-in-node="0">આંકડાકીય વિશ્લેષણ: કેટલા પૈસા પરત આવ્યા અને કેટલા બાકી?</strong></h3>
<p data-path-to-node="5">રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ 31 ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ પૂરા થયેલા વર્ષના અંતે જાહેર કરેલા રિપોર્ટ મુજબ, ₹2000ની નોટોનું 100% વળતર હજુ પ્રાપ્ત થયું નથી. જ્યારે 19 મે, 2023 ના રોજ આ નોટોને ચલણમાંથી પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, ત્યારે બજારમાં કુલ ₹3.56 લાખ કરોડની કિંમતની ₹2000ની નોટો ચલણમાં હતી.</p>
<p data-path-to-node="6">છેલ્લા અઢી વર્ષમાં, આરબીઆઈના સઘન પ્રયાસો બાદ કુલ 98.41% નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ગઈ છે. જોકે, હજુ પણ ₹5,669 કરોડની કિંમતની નોટો પરત આવવાની બાકી છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે મોટી સંખ્યામાં લોકોએ હજુ પણ આ નોટો પોતાની પાસે રાખી છે અથવા તે પરત કરવામાં ઉદાસીનતા દાખવી રહ્યા છે.</p>
<h3 data-path-to-node="7"><strong data-path-to-node="7" data-index-in-node="0">પરત આવવાની ગતિમાં મોટો ઘટાડો</strong></h3>
<p data-path-to-node="8">શરૂઆતના મહિનાઓમાં ₹2000ની નોટો બદલાવવાની ગતિ ખૂબ જ ઝડપી હતી, પરંતુ હવે તે અત્યંત ધીમી પડી ગઈ છે. છેલ્લા બે મહિનાના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો:</p>
<ul data-path-to-node="9">
<li>
<p data-path-to-node="9,0,0"><strong data-path-to-node="9,0,0" data-index-in-node="0">31 ઓક્ટોબર 2025:</strong> ચલણમાં બાકી રહેલી નોટો ₹5,817 કરોડ હતી.</p>
</li>
<li>
<p data-path-to-node="9,1,0"><strong data-path-to-node="9,1,0" data-index-in-node="0">31 ડિસેમ્બર 2025:</strong> ચલણમાં બાકી રહેલી નોટો ₹5,669 કરોડ થઈ.</p>
</li>
<li>
<p data-path-to-node="9,2,0"><strong data-path-to-node="9,2,0" data-index-in-node="0">તફાવત:</strong> નવેમ્બર અને ડિસેમ્બરના આ બે મહિનામાં માત્ર ₹148 કરોડની નોટો જ આરબીઆઈ સુધી પહોંચી છે.</p>
</li>
</ul>
<h3 data-path-to-node="10"><strong data-path-to-node="10" data-index-in-node="0">ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: કેમ શરૂ થઈ હતી અને કેમ પાછી ખેંચાઈ?</strong></h3>
<p data-path-to-node="11">નવેમ્બર 2016 માં જ્યારે દેશમાં ₹500 અને ₹1000ની નોટો પર પ્રતિબંધ (નોટબંધી) લાદવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે ચલણની અછતને તાત્કાલિક પહોંચી વળવા માટે આરબીઆઈ દ્વારા ₹2000ની નોટો રજૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે, વર્ષો જતાં જ્યારે બજારમાં અન્ય મૂલ્યની નોટો (₹500, ₹200, ₹100) પૂરતી માત્રામાં ઉપલબ્ધ થઈ ગઈ, ત્યારે કેન્દ્રીય બેંકે તેની 'ક્લીન નોટ પોલિસી' હેઠળ આ ઉચ્ચ મૂલ્યની નોટોને વ્યવસ્થિત રીતે ચલણમાંથી હટાવવાનો નિર્ણય લીધો.</p>
<h3 data-path-to-node="12"><strong data-path-to-node="12" data-index-in-node="0">નોટો બદલાવવાની વર્તમાન વ્યવસ્થા</strong></h3>
<p data-path-to-node="13">શરૂઆતમાં ઓક્ટોબર 2023 સુધી તમામ બેંક શાખાઓમાં નોટો બદલવાની સુવિધા હતી, પરંતુ હવે તે પ્રક્રિયા મર્યાદિત કરી દેવામાં આવી છે. જો તમારી પાસે હજુ પણ ₹2000ની નોટ હોય, તો તમે નીચેની પદ્ધતિઓથી તેને બદલાવી શકો છો:</p>
<p data-path-to-node="14">૧. <strong data-path-to-node="14" data-index-in-node="3">RBIની પ્રાદેશિક કચેરીઓ:</strong> દેશભરમાં આવેલી 19 આરબીઆઈ ઓફિસો (જેમાં અમદાવાદ, મુંબઈ, દિલ્હી, કોલકાતા, બેંગલુરુ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે) ખાતે જઈને નોટો જમા કરાવી શકાય છે.</p>
<p data-path-to-node="14">૨.&nbsp;<strong data-path-to-node="14" data-index-in-node="167">ઇન્ડિયા પોસ્ટ (ટપાલ વિભાગ):</strong> જે લોકો આરબીઆઈ ઓફિસ સુધી પહોંચી શકતા નથી, તેમના માટે પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા વીમાકૃત ટપાલ મારફતે નોટો આરબીઆઈ ઓફિસ મોકલવાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.</p>
<h3 data-path-to-node="15"><strong data-path-to-node="15" data-index-in-node="0">શું આ નોટો હજુ 'લીગલ ટેન્ડર' છે?</strong></h3>
<p data-path-to-node="16">આરબીઆઈએ વારંવાર સ્પષ્ટતા કરી છે કે ભલે આ નોટો ચલણમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી તમામ નોટો પરત ન આવે ત્યાં સુધી તે કાયદેસર (Legal Tender) રહેશે. જોકે, તેનો ઉપયોગ તમે બજારમાં ખરીદી કરવા માટે કરી શકશો નહીં; તે માત્ર બેંક ખાતામાં જમા કરાવવા અથવા બદલવા માટે જ માન્ય રહેશે.</p>
<p data-path-to-node="17">તંત્ર હવે એ વાતની તપાસ કરી રહ્યું છે કે આટલા મોટા મૂલ્યની નોટો (₹5,669 કરોડ) હજુ સુધી પરત કેમ નથી આવી. શું આ નોટો ખોવાઈ ગઈ છે, નાશ પામી છે કે પછી હજુ પણ ક્યાંક સંગ્રહાયેલી પડી છે? તે એક મોટો સવાલ છે.</p>

₹2000ની નોટો પર RBIનું લેટેસ્ટ અપડેટ

હજુ પણ ₹5,669 કરોડની ગુલાબી નોટો જનતા પાસે; 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીનો ડેટા થયો જાહેર

January 4, 2026 | 20:25 IST