સુપ્રીમ કોર્ટે NCERT ના ધોરણ 8 ના સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તકમાં 'ન્યાયિક ભ્રષ્ટાચાર' વિષય પરના પ્રકરણ અંગેના કેસની સુનાવણી કરીને વિવાદાસ્પદ પુસ્તક પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. પુસ્તકની તમામ પ્રિન્ટ અને ડિજિટલ નકલોને તાત્કાલિક જપ્ત કરવાનો અને જાહેર પ્રવેશમાંથી દૂર કરવાનો પણ આદેશ આપ્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે શિક્ષણ મંત્રાલયના સચિવ અને NCERT ડિરેક્ટરને નોટિસ ફટકારી તેમના જવાબો માંગ્યા છે. તેમને અભ્યાસક્રમ સંબંધિત બેઠકોના મિનિટ્સ અને વિવાદાસ્પદ પ્રકરણ લખનારા લેખકોના નામ અને લાયકાત પ્રદાન કરવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે.

CJI એ કહ્યું કે, "આ ન્યાયતંત્રને બદનામ કરવાનું ઇરાદાપૂર્વકનું અને ઇરાદાપૂર્વકનું કાવતરું લાગે છે. જવાબદારોની ઓળખ કરી તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ મામલાની સંપૂર્ણ તપાસ કરવામાં આવશે, અને કેસ બંધ કરવામાં આવશે નહીં."

સુપ્રીમ કોર્ટે NCERT ને ચેતવણી આપી હતી કે, આ મામલે અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાય છે. આ કેસની સુનાવણી CJI સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વિપુલ એમ. પંચોલીની બેન્ચ દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે. આગામી સુનાવણી 11 માર્ચે કરવામાં આવશે. મહત્વપૂર્ણ છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટે NCERT ના ધોરણ 8 ના સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તકમાં ન્યાયિક ભ્રષ્ટાચાર પરના પ્રકરણની સ્વયં નોંધ લીધી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના 5 મુખ્ય નિર્દેશ: પુસ્તક પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ

સાવચેતીના પગલા તરીકે કોર્ટે આ પુસ્તકના છાપકામ અને વિતરણ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. હવે, તેને કોઈપણ સ્વરૂપમાં, પછી ભલે તે છાપેલ હોય કે ડિજિટલ, વિતરણ કરવું એ કોર્ટના આદેશનું ઇરાદાપૂર્વક ઉલ્લંઘન માનવામાં આવશે.

NCERT ડિરેક્ટરને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ બોર્ડના તમામ સભ્યોના નામ અને લાયકાત જાહેર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે જેમણે વિવાદાસ્પદ પ્રકરણ લખ્યું હતું. ઉપરાંત, આ પ્રકરણની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી અને અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો તે બેઠકોની સંપૂર્ણ મિનિટ આગામી સુનાવણીમાં રજૂ કરવી જોઈએ.

કોર્ટે આગામી સુનાવણી ચાર અઠવાડિયા માટે નક્કી કરી છે. રિપોર્ટ મળ્યા પછી, કોર્ટ સમગ્ર મામલાની તપાસ કરવા અને જવાબદારોને ઓળખવા માટે એક સમિતિની રચના કરશે.

કોર્ટે NCERT ને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ કેન્દ્ર અને રાજ્ય શિક્ષણ વિભાગો સાથે કામ કરે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે પુસ્તકની બધી નકલો - ભલે તે સ્ટોરમાં હોય કે શાળાઓમાં, છાપેલી હોય કે ડિજિટલ - તાત્કાલિક જાહેર પ્રવેશથી દૂર કરવામાં આવે. કોર્ટે તમામ રાજ્ય શિક્ષણ વિભાગોના મુખ્ય સચિવોને બે અઠવાડિયામાં કોર્ટમાં કાર્યવાહી અહેવાલ રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.

CJI એ પ્રકરણ સામે સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો

બુધવારે CJI એ આ બાબત પર સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો. તેમણે કહ્યું કે કોઈને પણ ન્યાયતંત્રને બદનામ કરવાની કે તેની નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉઠાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. અગાઉ, વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે, અભિષેક સિંઘવી સાથે આ બાબતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને તાત્કાલિક સુનાવણીની માંગ કરી હતી.

આ પછી, સુપ્રીમ કોર્ટે આ બાબતનું સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું. સુપ્રીમ કોર્ટની નારાજગીને પગલે, NCERT એ બુધવારે સાંજે તેની વેબસાઇટ પરથી પુસ્તક દૂર કર્યું. સૂત્રો સૂચવે છે કે વિવાદાસ્પદ પ્રકરણ દૂર કરી શકાય છે. સરકારે પુસ્તકમાં ન્યાયિક ભ્રષ્ટાચારના સમાવેશ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

સરકારના ત્રણેય અંગોને એકીકૃત કરવા જોઈતા હતા

NCERT ના અધ્યક્ષ દિનેશ પ્રસાદ સકલાનીએ આ મુદ્દા પર કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. કાઉન્સિલના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે આ મામલો હવે ન્યાયાધીશ હેઠળ છે, અને તેથી, તેઓ આ મુદ્દા પર કોઈ ટિપ્પણી કરશે નહીં.

દરમિયાન, સરકારી સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે NCERT એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે. પરંતુ અધિકારીઓએ પ્રકરણ ઉમેરતા પહેલા આ બાબત પર વિચાર કરવો જોઈતો હતો. સરકારી સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે, જો ભ્રષ્ટાચારનો મુદ્દો સમાવવાનો હોત તો તેમાં શાસનના ત્રણેય અંગો - કારોબારી, ન્યાયતંત્ર અને વિધાનસભાનો સમાવેશ થવો જોઈતો હતો.

સરકારી સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર સંબંધિત ડેટા સંસદીય રેકોર્ડ અને રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક ડેટા ગ્રીડમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ હકીકતોને ક્રોસ-વેરિફાઇ કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો ન હતો.

NCERT ના નવા સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તકમાં વિવાદાસ્પદ પ્રકરણ

NCERT એ 23 ફેબ્રુઆરીના રોજ ધોરણ 8 ના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક નવું સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તક બહાર પાડ્યું. આ પુસ્તકનું શીર્ષક "એક્સપ્લોરિંગ સોસાયટી: ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ ભાગ 2" છે. "આપણા સમાજમાં ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા" ના પ્રકરણમાં "ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર" વિષય ઉમેરવામાં આવ્યો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે ભ્રષ્ટાચાર, મોટી સંખ્યામાં પેન્ડિંગ કેસ અને ન્યાયાધીશોની તીવ્ર અછત એ ન્યાયતંત્ર સામેના મુખ્ય પડકારો છે. ન્યાયાધીશો એક આચારસંહિતા દ્વારા બંધાયેલા છે જે ફક્ત કોર્ટમાં તેમના વર્તનને જ નહીં પરંતુ કોર્ટની બહારના તેમના વર્તનને પણ નિયંત્રિત કરે છે.

વિષયનું શીર્ષક: ન્યાયમાં વિલંબ એ ન્યાય નકારવામાં આવ્યો છે

પુસ્તકના એક ભાગનું શીર્ષક "ન્યાયમાં વિલંબ એ ન્યાય નકારવામાં આવ્યો છે." આનો અર્થ એ છે કે ન્યાયમાં વિલંબ એ ન્યાય નકારવામાં આવ્યો છે. તેમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં (81 હજાર), હાઈકોર્ટમાં (62.40 લાખ) અને જિલ્લા અને ગૌણ અદાલતોમાં (47 મિલિયન) પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા પણ સૂચિબદ્ધ છે.

આ પુસ્તક શૈક્ષણિક સત્ર 2026-27 થી શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવનાર હતું. તેનો પહેલો ભાગ જુલાઈ 2025 માં પ્રકાશિત થયો હતો. NCERT એ રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખા (NCF) અને NEP-2020 હેઠળ તમામ વર્ગો માટે નવા પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કર્યા છે. COVID-19 રોગચાળાને પગલે જૂના વિષયોને બદલે પાઠ્યપુસ્તકોમાં નવા વિષયો ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે. 2025 માં ધોરણ 1 થી 8 માટે નવા પાઠ્યપુસ્તકો પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યા છે.

નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં ન્યાયતંત્રને લગતા મુખ્ય મુદ્દા

તે કોર્ટના વંશવેલો અને ન્યાયની પહોંચ કરતાં ભ્રષ્ટાચાર અને કેસ બેકલોગ જેવા ન્યાયિક પ્રણાલી સામેના પડકારો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ભ્રષ્ટાચાર પરનો વિભાગ સમજાવે છે કે ન્યાયાધીશો આચારસંહિતા દ્વારા બંધાયેલા છે જે ફક્ત કોર્ટમાં જ નહીં પરંતુ કોર્ટની બહાર પણ તેમના વર્તનને નિયંત્રિત કરે છે.

ન્યાયતંત્રની આંતરિક જવાબદારી પ્રણાલી પણ સમજાવવામાં આવી છે. સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (CPGRAMS) દ્વારા ફરિયાદો મેળવવા માટેની સ્થાપિત પ્રક્રિયાઓ પણ સમજાવવામાં આવી છે.

પુસ્તક અનુસાર, 2017 થી 2021 દરમિયાન CPGRAMS સિસ્ટમ દ્વારા 1,600 થી વધુ ફરિયાદો મળી હતી.

પુસ્તકમાં ગંભીર કેસોમાં ન્યાયાધીશોને દૂર કરવાના બંધારણીય નિયમનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સંસદ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ પસાર કરીને ન્યાયાધીશને દૂર કરી શકે છે.

બાળકો શીખશે કે યોગ્ય તપાસ પછી જ આવા પ્રસ્તાવો પર વિચાર કરવામાં આવે છે, જે દરમિયાન ન્યાયાધીશને કેસનો પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની સંપૂર્ણ તક આપવામાં આવે છે.

પ્રકરણમાં જણાવાયું છે: ન્યાયતંત્રના વિવિધ સ્તરે લોકો ભ્રષ્ટાચારનો સામનો કરે છે. આ ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે ન્યાય મેળવવાની સમસ્યાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.

તે એ પણ સમજાવે છે કે રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારો પારદર્શિતા અને જાહેર વિશ્વાસને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. આમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અને ભ્રષ્ટાચારના કેસ સામે ઝડપી કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે.

પુસ્તકમાં ભૂતપૂર્વ CJI બીઆર ગવઈનો પણ ઉલ્લેખ

પુસ્તકમાં ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ બી.આર.ગવઈનો પણ ઉલ્લેખ છે. જેમણે જુલાઈ 2025 માં કહ્યું હતું કે ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરરીતિઓ લોકોના વિશ્વાસ પર નકારાત્મક અસર કરે છે. તેમણે કહ્યું, "જોકે, આ વિશ્વાસને ફરીથી બનાવવાનો માર્ગ આ મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે ઝડપી, નિર્ણાયક અને પારદર્શક કાર્યવાહીમાં રહેલો છે.પારદર્શિતા અને જવાબદારી લોકશાહી ગુણો છે."

February 26, 2026 | 15:17 IST