Explainer : તહવ્વુર હુસૈન રાણા કોણ છે, અમેરિકાએ તેના પ્રત્યાર્પણને કેવી રીતે મંજૂરી આપી?

તહવ્વુર હુસૈન રાણાની ગણતરી 26/11 ના મુંબઈ હુમલાના મુખ્ય કાવતરાખોરોમાં થાય છે. આ હુમલાએ આખા દેશને હચમચાવી નાખ્યો. આ દુનિયાનો સૌથી ભયાનક અને ઘાતકી આતંકવાદી હુમલો હતો. પાકિસ્તાનમાં તાલીમ પામેલા અને અતિ આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ લશ્કર-એ-તૈયબાના 10 આતંકવાદીઓએ મુંબઈમાં ભીડભાડવાળા સ્થળો પર હુમલો કર્યો. મુંબઈમાં ચાર દિવસ સુધી આતંકનો માહોલ હતો. આ હુમલામાં 160 થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા અને 200 થી વધુ ઘાયલ થયા હતા. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે તહવ્વુર રાણા કોણ હતા, અમેરિકાએ તેમના પ્રત્યાર્પણને કેવી રીતે મંજૂરી આપી અને તેમને ભારત લાવ્યા પછી આગળની પ્રક્રિયા શું હશે?

કોણ છે તહવ્વુર હુસૈન રાણા?

તહવ્વુર હુસૈન રાણા પાકિસ્તાની મૂળના કેનેડિયન નાગરિક છે. તેમનો જન્મ 12 ફેબ્રુઆરી 1961 ના રોજ પંજાબ (પાકિસ્તાન)ના ચિચાવતનીમાં થયો હતો. તહવ્વુર રાણાએ પાકિસ્તાનમાં દવાનો અભ્યાસ કર્યો અને સેનામાં ડૉક્ટર તરીકે કામ કર્યું. આ પછી તેઓ તેમની પત્ની સાથે શિકાગો (અમેરિકા) ગયા. શિકાગોમાં રહેતા હતા ત્યારે તેમણે ઇમિગ્રેશન સેવાઓનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો અને તે દરમિયાન તેમણે કેનેડિયન નાગરિકતા પણ મેળવી. તે મુંબઈ હુમલાના માસ્ટરમાઇન્ડ ડેવિડ કોલમેન હેડલીનો ખૂબ નજીક હોવાનું કહેવાય છે. હેડલી 26/11 હુમલાનો મુખ્ય કાવતરાખોર હતો. હેડલી અને રાણા શાળાના દિવસોથી જ મિત્રો હતા. હેડલીએ બાદમાં સ્વીકાર્યું કે તે લશ્કર-એ-તૈયબા અને પાકિસ્તાની ગુપ્તચર એજન્સી ISI માટે કામ કરતો હતો.

હેડલીને મદદ કરી...

તહવ્વુર રાણા પર ડેવિડ કોલમેન હેડલીને મુંબઈમાં લક્ષ્યોની રેકી કરવામાં મદદ કરવાનો આરોપ છે. પોતાની ઇમિગ્રેશન ફર્મ દ્વારા, તેણે હેડલી માટે ભારતમાં બિઝનેસ વિઝાની વ્યવસ્થા કરી, જેના બહાને હેડલીએ હુમલાની યોજના બનાવી. હેડલીએ મુંબઈમાં તાજ હોટેલ, નરીમાન હાઉસ, છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ જેવા સ્થળોનું વિડિયો રેકોર્ડિંગ બનાવ્યું હતું અને તહવ્વુર રાણાને તેની જાણ હતી. ષડયંત્રના ભાગ રૂપે, ડેવિડ હેડલી કોલમેન તારદેવમાં આવેલી ઇમિગ્રેશન લો સેન્ટર નામની કંપનીના પ્રતિનિધિના વેશમાં ઘણી વખત દિલ્હી, મુંબઈ, જયપુર, પુષ્કર, ગોવા, પુણે જેવા ભારતના વિવિધ ભાગોમાં ગયો. તેવી જ રીતે, તહવ્વુર રાણાએ પણ દેશના વિવિધ ભાગોમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. તહવ્વુર રાણા, હાફિઝ સઈદ અબ્દુલ રહેમાન, ઝાકીર-ઉર-રહેમાન લખવી, મેજર ઇકબાલ, સાજિદ મીરે મુંબઈમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા (26/11) માં મદદ કરી હતી અને તેમને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. બાદમાં, ઇલ્યાસ કાશ્મીરી અને અબ્દુર રહેમાનના નિર્દેશો હેઠળ, તેણે દેશના વિવિધ ભાગોમાં હુમલાઓની તૈયારી કરી, જેમાં ચાબડ હાઉસ અને નેશનલ ડિફેન્સ કોલેજ, દિલ્હીનો સમાવેશ થાય છે. આ હુમલામાં નામ આપવામાં આવેલા આરોપીઓ પાકિસ્તાનમાં છે અને બે અમેરિકાની કસ્ટડીમાં છે. 

જાણો સમગ્ર ઘટનાક્રમ...

વર્ષ ઘટનાક્રમ નવેમ્બર 2008 પાકિસ્તાનથી આવેલા આતંકવાદીઓએ મુંબઈ પર હુમલો કર્યો જૂન 2011 તહવ્વુર રાણાના સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી જૂન 2011 ભારતે અમેરિકા પાસેથી તહવ્વુર રાણાનું પ્રત્યાર્પણ માંગ્યું જાન્યુઆરી 2013 રાણાને મુંબઈ હુમલામાં સીધી સંડોવણીમાંથી બચાવ મળ્યો જાન્યુઆરી 2013 લશ્કર-એ-તોયબા ને સમર્થન અને ડેનમાર્ક સાજિશમાં દોષિત ઠર્યા વર્ષ 2020 આરોગ્યના આધારે રાણા જેલમાંથી મુક્ત થયો વર્ષ 2020 ભારતના અનુરોધ પર લોસ એંજલિસથી રાણાની ધરપકડ કરવામાં આવી વર્ષ 2021 કેલિફોર્નિયાની જિલ્લા અદાલતમાં પ્રત્યાર્પણ પર ચર્ચા શરૂ થઈ મે 2023 મેજિસ્ટ્રેટ જજ જેકલીન ચૂલજિયને રાણાના પ્રત્યાર્પણને મંજૂરી આપી ઓગસ્ટ 2023 યુએસ જિલ્લા અદાલતે રાણાની હેબિયસ કોર્પસ અરજી ફગાવી જાન્યુઆરી 2025 અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટે રાણાની અંતિમ અપીલ ફગાવી ફેબ્રુઆરી 2025 પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રાણાના પ્રત્યાર્પણની જાહેરાત કરી એપ્રિલ 2025 ચીફ જસ્ટિસ સમક્ષ રાણાની અંતિમ અરજી પણ ફગાવાઈ

2011 માં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી...

ભારતે 26/11 ના મુંબઈ હુમલામાં સંડોવણીના આધારે તહવ્વુર રાણાની ધરપકડ અને પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી હતી. રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) એ 2011 માં રાણા અને ડેવિડ હેડલી સહિત નવ લોકો સામે આતંકવાદ, હત્યા અને કાવતરાના આરોપો લગાવીને ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી. 1997 ની ભારત-અમેરિકા પ્રત્યાર્પણ સંધિના આધારે ભારતે ઔપચારિક રીતે અમેરિકા પાસેથી તહવ્વુર રાણાના પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી હતી.

રાણાની 2009 માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી...

ઓક્ટોબર 2009 માં શિકાગોમાં અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સી FBI દ્વારા તહવ્વુર રાણાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. 2011 માં, એક US ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટે તેમને લશ્કર-એ-તૈયબાને ટેકો આપવા અને ડેનમાર્કમાં એક અખબાર પર હુમલો કરવાનું કાવતરું ઘડવા બદલ દોષિત ઠેરવ્યા હતા, પરંતુ મુંબઈ હુમલામાં સીધી સંડોવણીના આરોપમાંથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. તેને 14 વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. રાણાએ આ સજા 2020 માં પૂર્ણ કરી હતી. કોવિડ-19 ને કારણે તેની સજા વહેલી પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ ભારતે પ્રત્યાર્પણ માટે નવી વિનંતી કરી, અને જૂન 2020 માં લોસ એન્જલસમાં તેની ફરીથી ધરપકડ કરવામાં આવી.

16 મે 2023 ના રોજ પ્રત્યાર્પણ મંજૂર થયું...

કેલિફોર્નિયાના મેજિસ્ટ્રેટ જજ જેક્લીન ચુલજિયને 16 મે, 2023 ના રોજ 48 પાનાના આદેશમાં રાણાના પ્રત્યાર્પણને મંજૂરી આપી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે, ભારતે રાણાએ ગુના કર્યા હોવાના "સંભવિત કારણ" સ્થાપિત કરવા માટે પૂરતા પુરાવા રજૂ કર્યા છે. રાણાએ US સુપ્રીમ કોર્ટમાં અંતિમ અપીલ (સમીક્ષા અરજી) દાખલ કરી, જેને 21 જાન્યુઆરી 2025 ના રોજ ફગાવી દેવામાં આવી. 

ટ્રમ્પે પ્રત્યાર્પણની જાહેરાત કરી...

13 ફેબ્રુઆરી 2025 ના રોજ PM નરેન્દ્ર મોદી સાથે વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તહવ્વુર રાણાના પ્રત્યાર્પણની જાહેરાત કરી હતી. ટ્રમ્પે કહ્યું, "અમે મુંબઈ હુમલાના આરોપી એક ખૂબ જ ખતરનાક વ્યક્તિને ભારતને સોંપી રહ્યા છીએ." આ નિર્ણયને ઔપચારિક રીતે 11 ફેબ્રુઆરી, 2025 ના રોજ US સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ સેક્રેટરી દ્વારા અધિકૃત કરવામાં આવ્યો હતો.

અંતિમ કાનૂની પહેલ...

ટ્રમ્પની જાહેરાત બાદ, તહવ્વુર રાણાએ માર્ચ 2025 માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં કટોકટી સ્ટે અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજીમાં તેમણે દાવો કર્યો હતો કે ભારતમાં તેમના જીવને જોખમ છે. 6 માર્ચ, 2025 ના રોજ, જસ્ટિસ એલેના કાગને તેને ફગાવી દીધી. ત્યારબાદ તેમણે મુખ્ય ન્યાયાધીશ જોન રોબર્ટ્સ સમક્ષ એક નવી અરજી દાખલ કરી, પરંતુ તેને પણ એપ્રિલ 2025 સુધીમાં નકારી કાઢવામાં આવી, જેનાથી પ્રત્યાર્પણનો માર્ગ મોકળો થયો.

પ્રત્યાર્પણ મંજૂર થયા પછી આગળ શું થશે?

શરણાગતિ બાદ, રાણાને ભારત લાવવામાં આવશે. તેમને ભારત લાવ્યા પછી, આગળની સમગ્ર પ્રક્રિયા ભારતીય કાયદા મુજબ થશે. ભારત લાવ્યા પછી, તેને કદાચ NIA ને સોંપવામાં આવશે. પ્રત્યાર્પણ પછી, તેને તાત્કાલિક કસ્ટડીમાં લેવામાં આવશે અને તેને દિલ્હી અથવા મુંબઈમાં તિહાર જેલ અથવા આર્થર રોડ જેલ જેવી સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખવામાં આવી શકે છે. જેલમાં તેની સુરક્ષા માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી શકે છે કારણ કે તે એક હાઇ-પ્રોફાઇલ આતંકવાદી કેસમાં જોડાયેલો છે.

NIA કોર્ટમાં હાજરી...

ભારત લાવ્યા બાદ તેને NIA ની ખાસ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવશે. NIA પહેલાથી જ મુંબઈ હુમલા સંબંધિત કેસની તપાસ કરી રહી છે અને રાણા વિરુદ્ધ ચાર્જશીટ તૈયાર કરી છે. NIA અને અન્ય ગુપ્તચર એજન્સીઓ તહવ્વુર રાણાની સંપૂર્ણ પૂછપરછ કરી શકે છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય મુંબઈ હુમલાના કાવતરાના અન્ય પાસાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી નેટવર્ક વિશે માહિતી એકત્રિત કરવાનો રહેશે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર એજન્સી ISI ની સંડોવણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.

મુકદ્દમો અને કાનૂની પ્રક્રિયા...

રાણા વિરુદ્ધ NIA કોર્ટમાં કેસ દાખલ થઈ શકે છે. ફરિયાદ પક્ષ પુરાવા રજૂ કરશે, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાંથી મેળવેલા દસ્તાવેજો, હેડલીના નિવેદનો અને અન્ય ગુપ્ત માહિતીનો સમાવેશ થઈ શકે છે. રાણાને પોતાના બચાવ માટે વકીલની નિમણૂક કરવાનો અધિકાર રહેશે, અને તે કોર્ટમાં પોતાનો કેસ રજૂ કરી શકશે.